Progetto |
LaLaLexiT
Glossario | Glossario digitale
Lemma | uersutus
uersutus
- Martina Venuti - Università Ca’ Foscari Venezia, Italia - email
Abstract
L'aggettivo uersūtus si fa risalire alle origini stesse della letteratura latina e al celebre primo verso dell'Odysia di Livio Andronico (Virum mihi, Camena, insece uersutum), dove è utilizzato per tradurre l'omerico πολύτροπος riferito a Odisseo. E proprio in connessione alla figura di Odisseo il termine si carica poi progressivamente di un'ambiguità semantica, oscillando tra l'idea di un ingegno particolarmente acuto e quella di una malizia manipolatoria. In epoca tardoantica, prevale questa seconda accezione negativa, che si specializza in particolare nell'appropriazione cristiana come attributo delle peggiori forme di malvagità e inganno, prime fra tutte quelle di satana.
Pubblicato 23 Aprile 2026 | Lingua: it
Copyright © 2025 Martina Venuti. This is an open-access work distributed under the terms of the Creative Commons Attribution License (CC BY). The use, distribution or reproduction is permitted, provided that the original author(s) and the copyright owner(s) are credited and that the original publication is cited, in accordance with accepted academic practice. The license allows for commercial use. No use, distribution or reproduction is permitted which does not comply with these terms.
Permalink http://doi.org/10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/022
- IVVENC. euang. 1,382-383: Rursus at ille dolos uersutis artibus aptans / nectere temptator properat. Nam moenibus urbis MQDQ
- AMM. 14,1,2: Qui paulatim eruditiores facti processu temporis ad nocendum per clandestinos uersutosque rumigerulos compertis leuiter addere quaedam male suetos falsa et placentia sibi discentes affectati regni uel artium nefandarum calumnias insontibus affigebant
- AMM. 15,5,4: Dynamius inquietius agens ut uersutus et in fallendo exercitatus fraudem comminiscitur impiam
- AMM. 30,4,9: Sed magis magisque roborantur inter rapinas insatiabiles inopes ad capiendam uersutis orationibus iudicum fidem
- MART. CAP. nupt. 4,331: Hanc [scil. Dialecticam] igitur fraudulenta semper argumentatione uersutam ac de circumuentis pluribus gloriantem... DigilibLT
- LACT. ira 4,9: Sed non erat tam uersutus Epicurus ut fallendi studio ista loqueretur, cum haec etiam scriptis ad aeternam memoriam consignaret, sed ignorantia ueritatis errauit
- AMBR. fid. 1,5,41: Nunc quoniam hereticus dicit esse dissimilem id que uersutis disputationibus adstruere nititur, dicendum est nobis, quod scriptum est
- AMBR. fid. 5,3,41: Haec Arriani dicunt et hac disputatione uersuta simpliciores capere nituntur
- AMBR. in psalm. 38,3,2: Vixissemus, si Eua tacuisset. Ergo primum illud processit ex uoce peccatum et serpens ille nequissimus atque uersutus per uocem nos ante temptauit. Atque utinam aut Adam surdus fuisset aut Eua obmutuisset, ille, ne uocem suae uxoris audiret, ista, ne loqueretur marito et lubricae uocis ministerio serpentis in uirum uenena transfunderet!
- HIER. Prou. 12,23: Homo uersutus celat scientiam et cor insipientium prouocabit stultitiam
- HIER. Prou. 14,17: Inpatiens operabitur stultitiam et uir uersutus odiosus est
- AVG. c. acad. 3,15,33: Sed hinc iam uultis fortasse me discedere. Non sunt facile securissima relinquenda; cum uersutissimis hominibus agimus; morem tamen uobis geram
- PRVD. cath. 2,20-21: Versuta fraus et callida / amat tenebris obtegi MQDQ
- PRVD. psych. 257-260: Sed cadit in foueam praeceps, quam callida forte / fraus interciso suffoderat aequore furtim / fraus detestandis uitiorum e pestibus una / fallendi uersuta opifex, quae praescia belli MQDQ
- PRVD. ham. 142-148: Hic ille est uenator atrox qui caede frequenti / incautas animas non cessat plectere Nebroth, / qui mundum curuis anfractibus et siluosis / horrentem scopulis uersuto circuit astu, / fraude alios tectisque dolis innectere adortus, / porro giganteis alios luctando lacertis / frangere, funereos late exercere triumphos MQDQ
- PRVD. c. Symm. 1,72-75: Haec causa est et origo mali, quod saecla uetusto / hospite regnante crudus stupor aurea finxit, / quodque nouo ingenio uersutus Iuppiter astus / multiplices uariosque dolos texebat MQDQ
- PRVD. perist. 5,265-268: Haec ille uersutus uafra / meditatus arte struxerat, / sed Belzebulis callida / commenta Christus destruit MQDQ
- SYMM. or. I,2,8: Aiunt heroas ad Troiam classe delatos ignoti litoris timuisse contactum, donec formidata responsa uel strenuus termeritate iniret uel fraude uersutus eluderet DigilibLT
- NON. 454: Versutos non solum ad malitiam callidos, uerum et recte peritos intellegi posse Plautus informat in Asinaria DigilibLT
- SERV. AUCT. Aen. 2,62: VERSARE DOLOS... hinc uersutus, quod facile se ad ea quae usus poscit uertit. Plautus uersutior es, quam rota figularis
- CLAVD. DON. Aen. 152,30-153,5: Danaum quod dixit... genus uersutum, dolosum, callidum atque, ut hoc adstrueret, traxit argumentum a persona Ulixis qui bona nesciret et in malis fuisset satis instructus... Danaum... quasi omnes essent uersuti et insidiosi
- SYMPH. 117-119: [Vulpes] Exiguum corpus, sed cor mihi corpore maius. / Sum uersuta dolis, arguto callida sensu, /et fera sum sapiens, sapiens fera si qua uocatur MQDQ
- COD. Theod. VIII,1.6: Numerarii, qui publicas rationes ciuitatum uersutis fraudibus lacerare didicerunt, subiaceant tortori nomine artis ac fraudis DigilibLT
- COD. Theod. XIII,23.12: Omnes corporatos, de quibus orta querimonia est, quam maturissime praecipimus conveniri, ut aut commoda negotiatorum sequentes a clericorum excusatione discedant aut sacratissimo numini seruientes uersutis quaestibus intuitu tuae sinceritatis abstineant. Distincta enim stipendia sunt religionis et calliditatis DigilibLT
- PS. TERT adu. Marc. 1,152-153: Nec mirum si uos uersutus cepit inermes, / persuadens duos esse patres MQDQ
- EUGRAPH. Ter. Eun. 276: Sosia dixit 'ut ne quid nimis': est enim astutum seruorum genus et satis ad intelligendum mente uersutum DigilibLT
- ISID. etym. 10,41: Cautus a cauendo dictus. Callidus, fraudulentus, quia celare nouit, et male peritus. Callidum autem ueteres non pro astuto tantum, sed etiam pro astute docto ponebant. Hunc et uersutum, ad eo quod animum cito uertat
Mancano purtroppo le testimonianze di Nevio e di Ennio; uersutus (o meglio uorsutus) è poi parola plautina, usata solitamente per descrivere l'astuzia, gioiosa ma spesso votata a un interesse personale, del seruus (e.g. Asin. 119 e 255, riferito allo schiavo Libano; Epid. 371, a Epidico; Pseud. 1243, a Pseudolo). A proposito di questa caratteristica propria del seruus della commedia giova forse ricordare la nota di Eugrafio a un passo dell'Eunuco di Terenzio, dove si commenta il carattere dello schiavo Sosia (26) EUGRAPH. Ter. Eun. 276: Sosia dixit 'ut ne quid nimis': est enim astutum seruorum genus et satis ad intelligendum mente uersutum . L'aggettivo è in molte occasioni utilizzato da Cicerone per descrivere le capacità retoriche di qualcuno, come sinonimo di callidus o in coppia con esso, con interessanti sfumature: e.g. Cic. Rosc. 48 Roscius est uidelicet homo callidus et uersutus; Caecin. 55 dum uersuti et callidi uelimus esse; Brut. 178 sed et callidus et in capiendo aduersario uersutus; 236 in reprehendendis uerbis uersutus et sollers; de orat. 2,84 sed animus acer et praesens et acutus idem atque uersutus inuictos uiros efficit; Caecin. 65 tum uociferantur ex aequo et bono, non ex callido uersutoque iure rem iudicari oportere; off. 3,57 certe non aperti, non simplicis, non ingenui, non iusti, non uiri boni, uersuti potius obscuri, astuti, fallacis, malitiosi, callidi, ueteratoris, uafri. Da Cicerone discenderanno le occorrenze di Quint inst. 6,3,96, Gell. 1,6,4 e Apul. flor. 18,36. Rilevanti, data l'esiguità delle occorrenze, gli usi poetici di epoca classica: in Prop. 4,7,37, uersuta è l'astuta e infedele schiava Nomade, che sarà causa della morte di Cinzia (cf. Dimundo 1990, 140: "Properzio, nella scelta di un aggettivo evitato dalla poesia a dispetto delle sue nobili origini, proprio a quelle origini [ha] voluto collegarsi, stabilendo un''immediata correlazione tra il uersutus Odisseo e la Nomade properziana, parimenti scaltra, sia pure ad un livello degradato"). In Ou. am. 2,19,8-9 uersuta è anche Corinna, che scaltramente si avvantaggia della debolezza del poeta (Nil ego, quod nullo tempore laedat, amo. / Viderat hoc in me uitium uersuta Corinna). All'archetipo odissiaco rimanda invece l'occorrenza di Ou. met. 11,312-3, dove viene menzionata la uersuta propago generata dal seme di Mercurio, dio protettore degli inganni e dei ladri. Così, Autolico, avo di Ulisse, è detto capace di ogni sorta di furto: alipedis de stirpe dei uersuta propago / nascitur Autolycus, furtum ingeniosus ad omne. Un uso tecnico, ma significativo, viene da Grattio, che attribuisce il termine alla lepre, in grado di depistare con l'astuzia e l'inganno i cani da caccia: aut uersuta sequi lepris uestigia parui (cyneg. 201); cf. Xen. cyn. 8.3 ("uersuta corrisponde al τεχνάζειν di Senofonte", Formicola 1988, 151).
Queste premesse di epoca classica si incanalano, come si accennava, verso una progressiva specializzazione del termine nella direzione di una connotazione negativa, strettamente connessa all'uso ingannevole e fraudolento dell'ingegno. Significativamente, Velleio Patercolo definisce perfida et plena subdoli ac uersuti animi i consilia del traditore Lollio (2,102,1) o ancora dichiara i Germani in summa feritate uersutissimi natumque mendacio genus (2,118,2). Nel de ira, Seneca associa l'aggettivo sinonimicamente a fraudolentus, mentre lo contrappone a callidus, inteso come 'avveduto', citato poco dopo nel testo: fraudolentis enim et uersutis conparantur et simplices uidentur, quia exposti sunt (Sen. dial. 4,16,2). Lungo questa linea va letto l'uso di uersutus nell'opera storica di Ammiano, dove designa ad esempio i remigeruli, le spie del crudele Gallo Cesare e della moglie Costantina, quaedam Megaera mortalis (siamo nel 353) (2) AMM. 14,1,2: Qui paulatim eruditiores facti processu temporis ad nocendum per clandestinos uersutosque rumigerulos compertis leuiter addere quaedam male suetos falsa et placentia sibi discentes affectati regni uel artium nefandarum calumnias insontibus affigebant o dove è attribuito a Dinamio, macchinatore di una impia fraus contro Silvano, inviato in Gallia (siamo nel 355) (3) AMM. 15,5,4: Dynamius inquietius agens ut uersutus et in fallendo exercitatus fraudem comminiscitur impiam .
L'appropriazione cristiana della semantica di uersutus costituisce per larga parte la cifra del suo uso tardoantico: pur non mancando significative eccezioni (vd. infra), nella grande maggioranza dei casi il termine è associato dagli autori cristiani alle peggiori forme di malvagità e inganno, prime fra tutte quelle di satana, il maligno. Nel I libro del suo poema, Giovenco, parafrasando il passo relativo alle tentazioni di Gesù nel deserto (Mt 4,1-11), si sofferma in particolare sulle caratteristiche del demonio, qui peraltro identificato per la prima volta nell'opera come daemon: questi è pervaso da una uersutia fallax (Iuuenc. 1,368; cf. Poinsotte 1979, 233), con cui vuole tentare Cristo. Il poeta sfrutta con evidenza le potenzialità espressive del tema introdotto dal sostantivo: a breve distanza, compare l'aggettivo (1) IVVENC. euang. 1,382-383: Rursus at ille dolos uersutis artibus aptans / nectere temptator properat. Nam moenibus urbis , in una sezione peraltro aggiunta da Giovenco rispetto al testo evangelico, una di quelle amplificationes tipiche del suo modus operandi, in questo caso usata "con l'obiettivo di insistere su alcuni particolari che potessero enfatizzare la forza d'animo di Cristo" (Santorelli 2011, 267; vd. anche McGill 2016, 135-6; Labarre 2022, 79-92).
Versutus è poi parola prudenziana: nell'hymnus matutinus di Cath. 2,21 uersuta e callida è la fraus, che ama le tenebre ma verrà scacciata dal sorgere di un sol igneus (13) PRVD. cath. 2,20-21: Versuta fraus et callida / amat tenebris obtegi ; così nella Psychomachia, la fraus è fallendi uersuta opifex (14) PRVD. psych. 257-260: Sed cadit in foueam praeceps, quam callida forte / fraus interciso suffoderat aequore furtim / fraus detestandis uitiorum e pestibus una / fallendi uersuta opifex, quae praescia belli ; nell'Hamartigenia, entro la polemica del poeta contro la dottrina dualistica di Marcione (vd. infra), uersuta è la malvagia astuzia di Nembroth, terribile cacciatore e personificazione del diavolo (15) PRVD. ham. 142-148: Hic ille est uenator atrox qui caede frequenti / incautas animas non cessat plectere Nebroth, / qui mundum curuis anfractibus et siluosis / horrentem scopulis uersuto circuit astu, / fraude alios tectisque dolis innectere adortus, / porro giganteis alios luctando lacertis / frangere, funereos late exercere triumphos , di cui parla Gn 10,8-9 (cf. Stam 1940, 163); significativamente, nella Contra Symmachum il termine è predicato di Giove, 'scaltro' e 'ingannatore' responsabile del decadimento del mondo, ma anche letteralmente, con evidente richiamo ai precedenti classici, 'multiforme' nelle metamorfosi che gli permettono le sue empie scorribande amorose (16) PRVD. c. Symm. 1,72-75: Haec causa est et origo mali, quod saecla uetusto / hospite regnante crudus stupor aurea finxit, / quodque nouo ingenio uersutus Iuppiter astus / multiplices uariosque dolos texebat ; in Perist. 5, nel racconto della passione di San Vincenzo Martire, l'aggettivo è riferito al carnefice che lo sta torturando con inaudite crudeltà (haec... uafra meditatus arte struxerat), emanazione diretta della volontà del diavolo (Belzebulis callida commenta), che verrà però sconfitto dalla luce di Cristo (17) PRVD. perist. 5,265-268: Haec ille uersutus uafra / meditatus arte struxerat, / sed Belzebulis callida / commenta Christus destruit (Fux 2003, 273-4). Ambrogio, nel commento al Salmo 38, richiama il serpens ille nequissimus atque uersutus che, con la sua lusinga, fu ed è causa del peccato (9) AMBR. in psalm. 38,3,2: Vixissemus, si Eua tacuisset. Ergo primum illud processit ex uoce peccatum et serpens ille nequissimus atque uersutus per uocem nos ante temptauit. Atque utinam aut Adam surdus fuisset aut Eua obmutuisset, ille, ne uocem suae uxoris audiret, ista, ne loqueretur marito et lubricae uocis ministerio serpentis in uirum uenena transfunderet! . Nella stessa direzione va l'anonimo carme adversus Marcionitas, a lungo attribuito a Tertulliano e oggi correttamente riportato a un'epoca posteriore e datato non prima del secondo quarto del V secolo (De Gianni 2024), che utilizza in modo marcato uersutus, come predicativo di satana, per indicarne la potente e malvagia malizia nel tentare di persuadere gli uomini dell'eresia propugnata da Marcione (contro cui si era scagliato il testo polemico dell'Adversus Marcionem di Tertulliano), vale a dire l'esistenza di due entità divine, separate: il Dio malvagio dell'Antico Testamento e un Dio buono, padre di Cristo (25) PS. TERT adu. Marc. 1,152-153: Nec mirum si uos uersutus cepit inermes, / persuadens duos esse patres (Pollmann 1991).
Come si accennava, non mancano però alcuni usi tardoantichi che si allontanano dal contesto puramente religioso per recuperare in parte l'originaria significazione (in primis l'associazione con Ulisse). Intanto, interessante la nota di Nonio Marcello, che nel suo compendio lemmatizza l'aggettivo uersutus e ne sottolinea il duplice valore, come attestato di un'astuzia indirizzata ad malitiam, ma anche come riconoscimento di peritia (19) NON. 454: Versutos non solum ad malitiam callidos, uerum et recte peritos intellegi posse Plautus informat in Asinaria , e richiama proprio il testo di Plauto da cui siamo partiti: Nec magis uersutus nec quo caueas aegrius / eidem homini uersutus [il termine è peraltro qui ripetuto da Nonio, la duplicazione non è in Plauto], si quid recte curatum uelis, / mandes (Pl. Asin. 119-21). Va poi menzionata la scoliastica virgiliana di IV secolo, che utilizza uersutus più volte nel commentare il celebre episodio del II libro con l'avvertimento di Laocoonte rispetto alle insidie dei Danai (Verg. Aen. 2,42 ss.): il Danielino chiosa il virgiliano uersare dolos di Aen. 2,62 rimandando al passo di Plauto Epidic. 371 ricordato supra e dando così una spiegazione etimologica di uersutus (20) SERV. AUCT. Aen. 2,62: VERSARE DOLOS... hinc uersutus, quod facile se ad ea quae usus poscit uertit. Plautus uersutior es, quam rota figularis , concetto alla base anche della menzione di Isidoro (27) ISID. etym. 10,41: Cautus a cauendo dictus. Callidus, fraudulentus, quia celare nouit, et male peritus. Callidum autem ueteres non pro astuto tantum, sed etiam pro astute docto ponebant. Hunc et uersutum, ad eo quod animum cito uertat ; per Tiberio Claudio Donato i Danai sono genus uersutum, dolosum, callidum come dimostra la figura di Ulisse, qui bona nesciret et in malis instructus (21) CLAVD. DON. Aen. 152,30-153,5: Danaum quod dixit... genus uersutum, dolosum, callidum atque, ut hoc adstrueret, traxit argumentum a persona Ulixis qui bona nesciret et in malis fuisset satis instructus... Danaum... quasi omnes essent uersuti et insidiosi . Così anche il giovane Simmaco, in uno dei due panegirici dedicati a Valentiniano I (369-370 ca), allude a Odisseo come fraude uersutus (18) SYMM. or. I,2,8: Aiunt heroas ad Troiam classe delatos ignoti litoris timuisse contactum, donec formidata responsa uel strenuus termeritate iniret uel fraude uersutus eluderet . Ancora, uersuta è la volpe, nel relativo enigma di Sinfosio, tutto giocato su un bilanciamento tra aspetti positivi e negativi (22) SYMPH. 117-119: [Vulpes] Exiguum corpus, sed cor mihi corpore maius. / Sum uersuta dolis, arguto callida sensu, /et fera sum sapiens, sapiens fera si qua uocatur . Una menzione merita il contesto giuridico: il Codex Theodosianus sanziona le uersutae fraudes dei numerarii, funzionari che frodano le casse dell'erario (23) COD. Theod. VIII,1.6: Numerarii, qui publicas rationes ciuitatum uersutis fraudibus lacerare didicerunt, subiaceant tortori nomine artis ac fraudis (362 d.C.), così come i uersuti quaestus, loschi guadagni di chi abusa della sua posizione entro il clero per arricchirsi; significativo, in questo caso, il tagliente e ironico commento finale: distincta enim stipendia sunt religionis et calliditatis (24) COD. Theod. XIII,23.12: Omnes corporatos, de quibus orta querimonia est, quam maturissime praecipimus conveniri, ut aut commoda negotiatorum sequentes a clericorum excusatione discedant aut sacratissimo numini seruientes uersutis quaestibus intuitu tuae sinceritatis abstineant. Distincta enim stipendia sunt religionis et calliditatis (399 d.C.).
Entro la riflessione tecnica (di matrice enciclopedica, filosofica o specificamente dottrinaria), inoltre, l'aggettivo riacquisisce nel periodo tardoantico la valenza per larga parte ciceroniana di riconoscimento di astuzia e abilità come doti del contesto oratorio: Marziano Capella chiama uersuta Dialettica (5) MART. CAP. nupt. 4,331: Hanc [scil. Dialecticam] igitur fraudulenta semper argumentatione uersutam ac de circumuentis pluribus gloriantem... ; Lattanzio, nel De ira, usa uersutus in relazione a Epicuro, criticandone il ragionamento per cui ira in deo non est (4,1), ma sostenendo che il filosofo greco non era abbastanza maliziosamente astuto da voler ingannare deliberatamente (6) LACT. ira 4,9: Sed non erat tam uersutus Epicurus ut fallendi studio ista loqueretur, cum haec etiam scriptis ad aeternam memoriam consignaret, sed ignorantia ueritatis errauit (Ingremeau 1982, 236). Ambrogio, nel De fide, opera cardine nella lotta all'Arianesimo e nell'affermazione della fede nicena, mette in guardia dalle uersutae disputationes dell'hereticus (7) AMBR. fid. 1,5,41: Nunc quoniam hereticus dicit esse dissimilem id que uersutis disputationibus adstruere nititur, dicendum est nobis, quod scriptum est , richiamando il testo della seconda lettera ai Colossesi (quod scriptum est): Cauete, ne quis uos depraedetur per philosophiam et inanem seductionem secundum traditionem hominum et secundum elementa huius mundi et non secundum Christum (Col. 2,8,9). La formula uersuta disputatio si ripete anche verso la fine del trattato, di nuovo a indicare l'astuzia con cui gli Arriani tentano di accalappiare gli animi simpliciores (8) AMBR. fid. 5,3,41: Haec Arriani dicunt et hac disputatione uersuta simpliciores capere nituntur . Pochi anni più tardi Agostino, nel dialogo filosofico Contra Academicos del 386, pur entro un confronto meno polemico, dice di avere a che fare cum uersutissimis uiris e di dover dunque prestare attenzione (12) AVG. c. acad. 3,15,33: Sed hinc iam uultis fortasse me discedere. Non sunt facile securissima relinquenda; cum uersutissimis hominibus agimus; morem tamen uobis geram (cf. Fuhrer 1997, 208). Ancora Ammiano, alla fine della sua opera storica, parla di versutae orationes per indicare le malvage macchinazioni oratorie degli avvocati in nome del loro profitto (4) AMM. 30,4,9: Sed magis magisque roborantur inter rapinas insatiabiles inopes ad capiendam uersutis orationibus iudicum fidem .
Significativo e in parte isolato è l'uso del termine in Girolamo che, nella sua versione dall'ebraico del Libro dei Proverbi, usa uersutus per indicare l'uomo saggio, prudente, che cela la propria conoscenza, a differenza dei cuori stolti che mostrano a tutti la loro propria follia (10) HIER. Prou. 12,23: Homo uersutus celat scientiam et cor insipientium prouocabit stultitiam , o per designare l'uomo astuto, che genera per questo invidia negli altri ed è associato nel testo all'impaziente, che finisce per fare cose stupide (11) HIER. Prou. 14,17: Inpatiens operabitur stultitiam et uir uersutus odiosus est . Colpisce che nella Bibbia greca dei Settanta le espressioni usate siano rispettivamente ἀνὴρ συνετός (Prou. 12,23) e ἀνὴρ φρόνιμος (Prou. 14,17), entrambe connotate in senso sicuramente positivo entro l'ambito semantico del 'buon senso' e della 'saggezza'. Nel testo ebraico, solo nel primo caso è espresso il concetto di saggezza ('prudent' è la traduzione inglese comunemente proposta: cf. Kohlenberger 1987, 532); nel secondo, l'espressione appare più ambigua, vista la giustapposizione con la descrizione dell'impazienza ('crafty man' è in questo caso la traduzione corrente: cf. Kohlenberger 1987, 535), come nel passo di Girolamo.
- De Gianni 2024: D. De Gianni, "Annotazioni critiche ed esegetiche su Ps. Tert. carm. adv. Marc. 3,272-302", in C. Cocco, D. De Gianni, A. Piras (ed.), Amicalis acerra. Studi di storia e filologia classica, cristiana e medievale in ricordo di Natalino Spaccapelo, Quartu S. Elena (CA) 2024, 67-84
- Deli 1999: Dizionario Etimologico della Lingua Italiana, M. Cortellazzo, P. Zolli (ed.), Bologna 1999
- Dimundo 1990: R. Dimundo, Properzio 4, 7. Dalla variante di un modello letterario alla costante di una unità tematica, Bari 1990
- Ernout, Meillet 1979: A. Ernout, A. Meillet, Dictionnaire étymologique de la langue latine. Histoire des mots, Paris 1979 (1932), 725
- Forcellini: Totius Latinitatis Lexicon, Patavii 1771 (https://hdl.handle.net/2027/mdp.39015084648024)
- Formicola 1988: Il Cynegeticon di Grattio. Introduzione, testo critico, traduzione e commento. A cura di C. Formicola, Bologna 1988
- Fuhrer 1997: Augustin. Contra Academicos (uel de Academicis). Bücher 2 une 3. Einleitung und Kommentar, Th. Fuhrer, Berlin, New York 1997
- Fux 2003: P.-Y. Fux, Les sept Passions de Prudence. Peristephanon 2.5.9. 11-14. Introduction générale et commentaire, Fribourg 2003
- Ingremeau 1982: Lactance. La colère de Dieu. Introduction, texte critique, traduction, commentaire et index par Ch. Ingremeau, Paris 1982
- Kohlenberger 1987: The Interlinear NIV Hebrew-English Old Testament, J.R. Kohlenberger (ed.), Grand Rapids, Michigan, 1987
- Labarre 2022: Les tentations du Christ récrites par les poètes latins tardifs, in J.-M. Vercruysse (ed.), Les tentations du Christ, Arras 2022, 79-92
- McGill 2016: Juvencus' Four Books of Gospels. Evangeliorum Libri Quattuor, translated and with an introduction and notes by S. McGill, London and New York 2016
- OLD 1968-1982: Oxford Latin Dictionary, Oxford University Press
- Poinsotte 1979: J.M. Poinsotte, Juvencus et Israël: la représentation des Juifs dans le premier poème latin chrétien, Paris 1979
- Pollmann 1991: Das Carmen adversus Marcionem. Einleitung, Text, Übersetzung und Kommentar, ed. K. Pollmann, Göttingen 1991
- Santorelli 2011: Aquilino Giovenco. Il poema dei Vangeli, a cura di L. Canali, Introduzione, commento e apparati di P. Santorelli, Milano 2011
| DC Field | Value |
|---|---|
|
dc.identifier |
ECF_article_34149 |
|
dc.title |
uersutus |
|
dc.contributor.author |
Venuti Martina |
|
dc.publisher |
Edizioni Ca’ Foscari - Venice University Press, Fondazione Università Ca’ Foscari |
|
dc.type |
Articolo |
|
dc.language.iso |
it |
|
dc.identifier.uri |
http://edizionicafoscari.it/it/edizioni4/riviste/lalalexit/2025/1/uersutus/ |
|
dc.description.abstract |
L'aggettivo uersūtus si fa risalire alle origini stesse della letteratura latina e al celebre primo verso dell'Odysia di Livio Andronico (Virum mihi, Camena, insece uersutum), dove è utilizzato per tradurre l'omerico πολύτροπος riferito a Odisseo. E proprio in connessione alla figura di Odisseo il termine si carica poi progressivamente di un'ambiguità semantica, oscillando tra l'idea di un ingegno particolarmente acuto e quella di una malizia manipolatoria. In epoca tardoantica, prevale questa seconda accezione negativa, che si specializza in particolare nell'appropriazione cristiana come attributo delle peggiori forme di malvagità e inganno, prime fra tutte quelle di satana. |
|
dc.relation.ispartof |
LaLaLexiT |
|
dc.relation.ispartof |
Vol. 1 | Luglio 2025 |
|
dc.issued |
2026-04-23 |
|
dc.identifier.issn |
|
|
dc.identifier.eissn |
2375-1355 |
|
dc.rights |
Creative Commons Attribution 4.0 International Public License |
|
dc.rights.uri |
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |
|
dc.identifier.doi |
10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/022 |
|
dc.peer-review |
yes |
|
dc.subject |
Christian literature |
|
dc.subject |
Odysseus |
|
dc.subject |
Rhetoric |
|
dc.subject |
Uersutus |
| Download data |