Progetto |
LaLaLexiT
Glossario | Glossario digitale
Lemma | regeneratio
regeneratio
- Andrea Arrighini - Ca' Foscari Venezia - email
Abstract
Il neologismo cristiano regeneratio è attestato unicamente in testi prosastici. Il primo autore a usarlo diffusamente è Tertulliano, che intende la rigenerazione soprattutto come esito del battesimo; analoga è la prospettiva che emerge nell’epistolario di Paolino di Nola, mentre più articolata è la presenza del lemma nel De ciuitate Dei di Agostino. In quest’opera il termine ricorre frequentemente nelle forme del sintagma lauacrum regenerationis, a indicare il battesimo, mentre in altri passi il termine regeneratio, con riferimento alla condizione dell’uomo celeste, è contrapposto alla parola generatio, che rimanda alla condizione dell’uomo terreno. E ancora, in relazione alla vicenda veterotestamentaria di Abramo, la regeneratio è sancita dalla circoncisione, segno fisico dell’alleanza con Dio. La rassegna dei passi si conclude con le attestazioni dell’espressione ius regenerationis nelle Nouellae giustinianee.
Lingua: it
Copyright © 2025 Andrea Arrighini. This is an open-access work distributed under the terms of the Creative Commons Attribution License (CC BY). The use, distribution or reproduction is permitted, provided that the original author(s) and the copyright owner(s) are credited and that the original publication is cited, in accordance with accepted academic practice. The license allows for commercial use. No use, distribution or reproduction is permitted which does not comply with these terms.
Permalink http://doi.org/10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/017
- TERT. bapt. 5,1: Passim certe ludis Apollinaribus et Pelusiis tinguntur idque se in regenerationem et impunitatem periuriorum suorum agere praesumunt
- TERT. carn. 4,4: Natiuitatem reformat a morte regeneratione caelesti ...
- TERT. carn. 20,7: Quid fuerit nouitatis in Christo ex uirgine nascenti, palam est, solum hoc scilicet, quod ex uirgine secundum rationem quam edidimus et ***, uti uirgo est et regeneratio nostra spiritaliter, ab omnibus inquinamentis sanctificata per Christum, uirginem et ipsum, etiam carnaliter, ut ex uirginis carne
- TERT. adu. Marc. 1,28,2: Si regeneratio est hominis, quomodo regenerat qui non generauit?
- TERT. resurr. 47,9: Cui nullam omnino conpetisset inperari propriam sanctimoniae et iustitiae disciplinam, si non ipsius esset et praemium disciplinae, sed nec ipsum baptisma committi, si per regenerationem non etiam restitutioni inauguraretur
- TERT. pud. 1,5: Nostrorum bonorum status iam mergitur, Christianae pudicitiae ratio concutitur, quae omnia de caelo trahit, et naturam per lauacrum regenerationis, et disciplinam per instrumentum praedicationis, et censuram per iudicia ex utroque testamento, et coacta constantius ex metu et uoto aeterni ignis et regni
- TERT. scorp. 6,11: Et tamen ausim dicere, si et homo regnum Dei, si et homo certam salutem, si et homo secundam regenerationem
- PAVL. NOL. epist. 1,7: Sint una generatione sapientes, dum in illa regeneratione nostra inueniantur excordes
- PAVL. NOL. epist. 11,6: Vere ergo tu nobis et parens et frater et proximus es; qui facis et in nobis uoluntatem Dei ac plenitudinem legis, diligis nos tamquam te, amicus nobis in caritate Christi et in Dei regeneratione germanus
- PAVL. NOL. epist. 19,2: Qui et hanc ipsam gloriam, qua te in Christo et a Christo patrem regenerationis accepimus, in cumulum damnationis conuertimus
- PAVL. NOL. epist. 23,3: Horum se unius in regeneratione esse progeniem, alterius in uia comitem fuisse filius pacis Victor adseruit
- PAVL. NOL. epist. 49,2: Non enim in multa et uaria circa hunc senem mirabilium diuinorum gratia hoc quoque Dei munus praetereundum uidetur, quod etiam nomen accepit, quo nunc et regeneratione censetur et ab hominibus et ab angelis scribitur
- AVG. conf. 9,3: ... non multo post conuersionem nostram et regenerationem per baptismum tuum ...
- AVG. ciu. 1,27 p. 27,3-28,7: Quam causam si uoluerimus admittere, eo usque progressa perueniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lauacro sanctae regenerationis abluti uniuersorum remissionem acceperint peccatorum
- AVG. ciu. 13,4 p. 388,6-9: quoniam, si regenerationis sacramentum continuo sequeretur inmortalitas corporis, ipsa fides eneruaretur, quae tunc est fides, quando expectatur in spe, quod in re nondum uidetur
- AVG. ciu. 13,4 p. 388,12-15: nulla gloria (quia nec ipsum omnino posset esse certamen), si post lauacrum regenerationis iam sancti non possent mortem perpeti corporalem
- AVG. ciu. 13,7 p. 389,1-390,4: Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lauacro pro Christi confessione moriuntur, tantum eis ualet ad dimittenda peccata, quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis
- AVG. ciu. 13,23 p. 408,96-107: Hoc apostolus ita posuit, ut nunc quidem in nobis secundum sacramentum regenerationis fiat, sicut alibi dicit: ‘Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis’ … Induimus autem imaginem terreni hominis propagatione praeuaricationis et mortis, quam nobis intulit generatio; sed induemus imaginem caelestis hominis gratia indulgentiae uitaeque perpetuae, quod nobis praestat regeneratio, non nisi per mediatorem Dei et hominum, hominem Christum Iesum
- AVG. ciu. 15,16 p. 478,84-479,91: Copulatio igitur maris et feminae, quantum adtinet ad genus mortalium, quoddam seminarium est ciuitatis; sed terrena ciuitas generatione tantummodo, caelestis autem etiam regeneratione opus habet, ut noxam generationis euadat … Vtrum autem aliquod fuerit, uel si fuit, quale fuerit corporale atque uisibile regenerationis signum ante diluuium, sicut Abrahae circumcisio postea est imperata, sacra historia tacet
- AVG. ciu. 15,17 p. 479,25-26: Non enim erit ibi generatio, cum illuc perduxerit regeneratio
- AVG. ciu. 15,20 p. 482,13-15: Ciuitatem uero Dei peregrinantem in hoc saeculo regeneratio perducit ad alterum saeculum, cuius filii nec generant nec generantur
- AVG. ciu. 16,26 p. 531,52-54: Et quia hoc non per generationem, sed per regenerationem futurum erat, ideo nunc imperata est circumcisio, quando de Sarra promissus est filius
- AVG. ciu. 16,27 p. 532,28-35: Ac per hoc, quia circumcisio signum regenerationis fuit et non immerito paruulum propter originale peccatum, quo primum Dei dissipatum est testamentum, generatio disperdet, nisi regeneratio liberet: sic intellegenda sunt haec uerba diuina, tamquam dictum sit: “Qui non fuerit regeneratus, interibit anima illa de genere eius”, quia testamentum Dei dissipauit, quando in Adam cum omnibus etiam ipse peccauit
- AVG. ciu. 17,16 p. 581,61-65: Eius inimica est ciuitas diaboli Babylon, quae confusio interpretatur; ex qua tamen Babylone regina ista in omnibus gentibus regeneratione liberatur et a pessimo rege ad optimum regem, id est a diabolo transit ad Christum
- AVG. ciu. 20,5 p. 704,37-705,62: Item discipulis suis: ‘Amen’, inquit, ‘dico uobis, quod uos, qui secuti estis me, in regeneratione, cum sederit filius hominis in sede maiestatis suae, sedebitis et uos super sedes duodecim iudicantes duodecim tribus Israel’ … Quod autem ait: ‘In regeneratione’, procul dubio mortuorum resurrectionem nomine uoluit regenerationis intellegi
- AVG. ciu. 20,6 p. 708,73-77: Sicut ergo duae sunt regenerationes, de quibus iam supra locutus sum, una secundum fidem, quae nunc fit per baptismum; alia secundum carnem, quae fiet in eius incorruptione atque inmortalitate per iudicium magnum atque nouissimum
- AVG. ciu. 20,8 p. 714,89-94: Sed quid fit de paruulis? Nimium quippe incredibile est nullos iam natos et nondum baptizatos praeoccupari Christianorum filios illo tempore infantes, nullos etiam ipsis nasci iam diebus; aut si erunt, non eos a parentibus suis ad lauacrum regenerationis modo quocumque perduci
- AVG. ciu. 20,17 p. 727,11-14: Et de caelo quidem ab initio sui descendit, ex quo per huius saeculi tempus gratia Dei desuper ueniente per lauacrum regenerationis in Spiritu sancto misso de caelo subinde ciues eius adcrescunt
- AVG. ciu. 20,26 p. 749,16-23: Tunc enim puri atque integri ab omni sorde ac labe peccati se ipsos deo mundissimas hostias offerebant; ceterum ex quo commissae praeuaricationis causa inde dimissi sunt atque humana in eis natura damnata est, excepto uno Mediatore et post lauacrum regenerationis quibusque adhuc paruulis ‘nemo mundus a sorde, sicut scriptum est, nec infans, cuius est unius diei uita super terram’
- AVG. ciu. 21,14 p. 780,23-29: Prorsus quod scriptum est: ‘Graue iugum super filios Adam a die exitus de uentre matris eorum usque in diem sepulturae in matrem omnium’, usque adeo impleri necesse est, ut ipsi paruuli per lauacrum regenerationis ab originalis peccati, quo solo tenebantur, uinculo iam soluti mala multa patientes nonnulli et incursus spirituum malignorum aliquando patiantur
- AVG. ciu. 21,16 p. 782,11-13: Sufficit enim sola spiritalis regeneratio, ne post mortem obsit quod carnalis generatio cum morte contraxit
- AVG. ciu. 22,8 p. 819,172-181: Medicum quendam podagrum in eadem urbe, qui cum dedisset nomen ad baptismum et pridie quam baptizaretur in somnis a pueris nigris cirratis, quos intellegebat daemones, baptizari eodem anno prohibitus fuisset eisque non obtemperans etiam conculcantibus pedes eius in dolorem acerrimum, qualem numquam expertus est, isset magisque eos uincens lauacro regenerationis, ut uouerat, ablui non distulisset, in baptismate ipso non solum dolore, quo ultra solitum cruciabatur, uerum etiam podagra caruisse nec amplius, cum diu postea uixisset, pedes doluisse quis nouit?
- AVG. ciu. 22,8 p. 819,183-186: Ex mimo quidam Curubitanus non solum a paralysi, uerum etiam ab informi pondere genitalium, cum baptizaretur, saluus effectus est et liberatus utraque molestia, tamquam mali nihil habuisset in corpore, de fonte regenerationis ascendit
- AVG. ciu. 22,12 p. 831,11-13: Neque enim dicturi sumus eos non resurrecturos, qui non solum generationis, uerum etiam regenerationis capaces sunt
- SALV. gub. 3,8: Quaeritur forsitan, quae sint bona, quae deus Christianis hominibus adsignet? Quae? Nisi omnia per quae credimus, id est, per quae omnia Christiani sumus: primum scilicet legem, deinde prophetas, tertio euangelium, quarto apostolicas lectiones, postremum regenerationis nouae munus, sancti baptismatis gratiam, diuini chrismatis unctionem
- ALC. AVIT. epist. 46 p. 75,24: Quid iam de ipsa gloriosissima regenerationis uestrae sollemnitate dicatur?
- ALC. AVIT. hom. 18 p. 129,5-7: sufficit ‘cuique fides’ sua, cuius lauacro tinctus redemptor omnem, quod ‘legitis, mundum mysterio’ regenerationis informans non tam baptisterium ‘esse uoluit quam’ baptismum
- CASSIOD. inst. 1,33,3: Tales nos per tuam defensionem concede seruari, quales nos fieri per aquam regenerationis, Creator altissime, praestitisti DigilibLT
- VEN. FORT. Hilar. 12,42: Post aliquot dies infans sine baptismi regeneratione defunctus est: duplici morte damnatus praesentem lucem amiserat et poena futuri saeculi non carebat
- NOVELL. Iust. 78,1: Propterea sancimus, si quis manumittens seruum aut ancillam suam ciues denuntiauerit Romanos (neque enim aliter licet), sciat ex hac lege, quia qui libertatem accepit habebit subsequens mox et aureorum anulorum et regenerationis ius DigilibLT
Nel De baptismo Tertulliano constata – in una sorta di «continuità antropologica tra l’elemento dell’acqua e lo spirito di Dio» (Pieri 2023, xxi) – l’importanza dell’acqua anche in alcuni culti pagani: a differenza delle aquae battesimali, tuttavia, quelle dei rituali gentili sono sterili (5,1: Sed uiduis aquis sibi mentiuntur; sui lavacri di purificazione nel paganesimo greco e romano cf. Ferguson 2014, 43-55; per la complessa cronologia della produzione tertullianea cf. Siniscalco 2023, 41-67). L’apologeta si sofferma in particolare sulle immersioni durante i giochi apollinei e pelusiaci (1) TERT. bapt. 5,1: Passim certe ludis Apollinaribus et Pelusiis tinguntur idque se in regenerationem et impunitatem periuriorum suorum agere praesumunt , attraverso le quali i Pagani si illudono di ottenere la rigenerazione e di procurarsi la remissione delle pene (cf. a proposito Graf 2011, 105-10): è questa tuttavia solo una fallace imitazione del battesimo cristiano (5,3: Hic quoque studium diaboli recognoscimus res Dei aemulantis cum et ipse baptismum in suis exercet). Tale testimonianza riconosce dunque nel sacramento battesimale la condizione per la regeneratio, idea che troverà ulteriori riscontri nel pensiero tertullianeo (per il termine regeneratio e l’espressione natiuitas secunda a indicare il battesimo cf. Braun 1977, 321 nota 2; in merito alla centralità di questo sacramento fra i Cristiani di età imperiale cf. Markschies 1997, 63-82; sull’idea di rigenerazione in ambito cristiano cf. Bernhardt 2005; sul battesimo nell’opera di Tertulliano cf. Ferguson 2014, 392-407). Il lemma ricorre due volte nel De carne Christi, trattato che si presenta come «una difesa della realtà e della integrità della carne di Cristo» (Micaelli 1984, 317) di fronte agli attacchi delle eresie. Nel primo brano – segnato dalla successione in climax di natiuitas, mors e regeneratio – Tertulliano evidenzia come Dio trasformi la morte in una nuova nascita per la vita celeste (2) TERT. carn. 4,4: Natiuitatem reformat a morte regeneratione caelesti... ; la seconda occorrenza (3) TERT. carn. 20,7: Quid fuerit nouitatis in Christo ex uirgine nascenti, palam est, solum hoc scilicet, quod ex uirgine secundum rationem quam edidimus et ***, uti uirgo est et regeneratio nostra spiritaliter, ab omnibus inquinamentis sanctificata per Christum, uirginem et ipsum, etiam carnaliter, ut ex uirginis carne si colloca invece in una riflessione sulla nouitas portata dalla nascita verginale di Cristo. Un’altra attestazione del sostantivo si legge nell’Aduersus Marcionem (4) TERT. adu. Marc. 1,28,2: Si regeneratio est hominis, quomodo regenerat qui non generauit? , in un passo che si inserisce nella confutazione della dottrina battesimale sostenuta dall’eresia marcionita (per le caratteristiche di questo esteso trattato cf. Braun 1990, 11-83). Ancora, nel De resurrectione mortuorum (5) TERT. resurr. 47,9: Cui nullam omnino conpetisset inperari propriam sanctimoniae et iustitiae disciplinam, si non ipsius esset et praemium disciplinae, sed nec ipsum baptisma committi, si per regenerationem non etiam restitutioni inauguraretur , la regeneratio scaturisce dal battesimo ed è condizione per la restitutio, termine che definisce la resurrezione della carne (per un un’introduzione a quest’opera cf. Micaelli 1990, 5-39 e Siniscalco 2023; sull’uso e sui significati di restitutio e restituere in Tertulliano cf. Braun 1977, 543-5). Nel De pudicitia (6) TERT. pud. 1,5: Nostrorum bonorum status iam mergitur, Christianae pudicitiae ratio concutitur, quae omnia de caelo trahit, et naturam per lauacrum regenerationis, et disciplinam per instrumentum praedicationis, et censuram per iudicia ex utroque testamento, et coacta constantius ex metu et uoto aeterni ignis et regni Tertulliano afferma poi che la pudicizia trae ogni bene dal Cielo e che la sua natura le giunge specificamente per lauacrum regenerationis (su quest’opera cf. Micaelli 1993). Tale espressione, tratta dalla lettera paolina a Tito (Tit. 3,5: non ex operibus iustitiae quae fecimus nos sed secundum suam misericordiam saluos nos fecit per lauacrum regenerationis et renouationis Spiritus Sancti; in greco διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας), proviene da un passaggio diffusamente ripreso dai letterati cristiani (cf. e.g. Ambr. in psalm. 118,22,2; Aug. pecc. mer. 1,27,49; si veda infra). Come precisa Ferguson (2014, 193), «il passo presenta il ricco contesto teologico del battesimo»: l’immagine del battesimo come ‘bagno di rigenerazione’, peculiarità di questa epistola, trova un parallelo anche in Eph. 5,25-6 (uiri diligite uxores sicut et Christus dilexit ecclesiam et se ipsum tradidit pro ea ut illam sanctificaret mundans lauacro aquae in uerbo; per un commento alla versione greca di Tit. 3,5 cf. Towner 2006, 785-9). Infine, non priva di interesse è l’occorrenza dello Scorpiace (letteralmente ‘l’antidoto contro gli scorpioni’, metafora animale che cela un’allusione agli Gnostici valentiniani, bersaglio di Tertulliano; per un’introduzione a questo trattato cf. Azzali Bernardelli 1990, 7-55). Questa (7) TERT. scorp. 6,11: Et tamen ausim dicere, si et homo regnum Dei, si et homo certam salutem, si et homo secundam regenerationem mostra uno scarto rispetto alle precedenti, in quanto la secunda regeneratio scaturisce dal martirio (cf. anche scorp. 15,3): come spiega Azzali Bernardelli (1990, 240), attraverso di essa il fedele «entra nel regno e si colloca nello stato definitivo della salvezza (certa salus)». Continua la studiosa: «Tre sono dunque nel pensiero dell’autore le ‘nascite’ dell’uomo. Nella prima egli viene all’esistenza; nella seconda accede alla vita nello Spirito Santo, mediante il sacramento del battesimo [...]. Nella terza egli entra nella pienezza della vita eterna» (ibid.).
Il lemma fa registrare diverse attestazioni anche nell’epistolario di Paolino di Nola. In epist. 1,7 (8) PAVL. NOL. epist. 1,7: Sint una generatione sapientes, dum in illa regeneratione nostra inueniantur excordes , commentando Luc. 16,8, l’autore illustra la differenza tra generatio e regeneratio nei termini della contrapposizione fra vita terrena e vita celeste, e afferma che gli infideles preferiscono inseguire piaceri, onori e ricchezze sulla Terra, piuttosto che goderne in Cielo, dove la vita prosegue dopo la morte. L’epist. 11 (9) PAVL. NOL. epist. 11,6: Vere ergo tu nobis et parens et frater et proximus es; qui facis et in nobis uoluntatem Dei ac plenitudinem legis, diligis nos tamquam te, amicus nobis in caritate Christi et in Dei regeneratione germanus è invece indirizzata a Sulpicio Severo, che Paolino definisce in Dei regeneratione germanus, nitida espressione di fratellanza spirituale (per il tema dell’amicizia sublimata dalla condivisione della fede cristiana nelle lettere paoliniane cf. Conybeare 2000, 61-90). Un chiaro riferimento al battesimo torna nell’epist. 19 (10) PAVL. NOL. epist. 19,2: Qui et hanc ipsam gloriam, qua te in Christo et a Christo patrem regenerationis accepimus, in cumulum damnationis conuertimus , in cui Delfino, il vescovo destinatario della lettera, è ricordato come pater regenerationis, in quanto fu lui a somministrare questo sacramento a Paolino. Se poi nell’epist. 23 il termine richiama la rigenerazione spirituale (11) PAVL. NOL. epist. 23,3: Horum se unius in regeneratione esse progeniem, alterius in uia comitem fuisse filius pacis Victor adseruit , di maggiore rilievo è l’occorrenza che si legge nell’epist. 49 (12) PAVL. NOL. epist. 49,2: Non enim in multa et uaria circa hunc senem mirabilium diuinorum gratia hoc quoque Dei munus praetereundum uidetur, quod etiam nomen accepit, quo nunc et regeneratione censetur et ab hominibus et ab angelis scribitur , in cui Paolino riporta la vicenda di un vecchio che si ritrova, unico rimasto a bordo, su una nave in balìa del mare (su questa lettera cf. Guttilla 1998, 448-61; Mratschek 2015, 134-44). L’uomo, ormai allo stremo delle forze, non si alimenta per sei giorni e sei notti, finché non appare Cristo a confortarlo e a salvarlo. All’anziano, che un tempo si chiamava Valgius, il Signore attribuisce il nome di Victor, che sarà ufficialmente adottato dal superstite a seguito della rigenerazione nel battesimo (la possibilità di assumere un nuovo nome dopo aver ricevuto questo sacramento è vagliata da Kajanto 1963, 118-21).
Non sorprende che il termine sia spesso utilizzato da Agostino. Limitando l’indagine alle Confessiones e al De ciuitate Dei, esso compare per la prima volta in conf. 9,3 (13) AVG. conf. 9,3:... non multo post conuersionem nostram et regenerationem per baptismum tuum... , dove il vescovo di Ippona si riferisce alla rigenerazione per mezzo del battesimo – detto tuus in quanto opera di Cristo – che seguì la sua conversione (per la riflessione agostiniana sul battesimo cf. Harmless 2007, 280-5; Burns 2012; Ferguson 2014, 873-912). Nel De ciuitate Dei, il lemma torna ripetutamente associato a lauacrum. In ciu. 1,27 (14) AVG. ciu. 1,27 p. 27,3-28,7: Quam causam si uoluerimus admittere, eo usque progressa perueniet, ut hortandi sint homines tunc se potius interimere, cum lauacro sanctae regenerationis abluti uniuersorum remissionem acceperint peccatorum il battesimo è indicato con la perifrasi lauacrum sanctae regenerationis e l’espressione si inserisce in una più ampia riflessione sul tema del suicidio (per cui cf. Webb 2015, con riferimento a ciu. 1,26; cf. più in generale Bauerschmidt 2007b). L’autore discute se sia vantaggioso uccidersi per evitare di cadere nel peccato: se così fosse, il momento migliore per compiere questo atto sarebbe quello successivo alla purificazione battesimale, che segna la cancellazione del peccato originale (per la concezione del peccato in Agostino cf. Wetzel 2007). Tale prospettiva è però categoricamente rifiutata da Agostino (nefas est profecto se occidere). In ciu. 13 il termine è riproposto tre volte a breve distanza (15) AVG. ciu. 13,4 p. 388,6-9: quoniam, si regenerationis sacramentum continuo sequeretur inmortalitas corporis, ipsa fides eneruaretur, quae tunc est fides, quando expectatur in spe, quod in re nondum uidetur (16) AVG. ciu. 13,4 p. 388,12-15: nulla gloria (quia nec ipsum omnino posset esse certamen), si post lauacrum regenerationis iam sancti non possent mortem perpeti corporalem (17) AVG. ciu. 13,7 p. 389,1-390,4: Nam quicumque etiam non percepto regenerationis lauacro pro Christi confessione moriuntur, tantum eis ualet ad dimittenda peccata, quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis . Meritevoli di attenzione sono almeno due delle occorrenze del libro XX (25) AVG. ciu. 20,5 p. 704,37-705,62: Item discipulis suis: ‘Amen’, inquit, ‘dico uobis, quod uos, qui secuti estis me, in regeneratione, cum sederit filius hominis in sede maiestatis suae, sedebitis et uos super sedes duodecim iudicantes duodecim tribus Israel’ … Quod autem ait: ‘In regeneratione’, procul dubio mortuorum resurrectionem nomine uoluit regenerationis intellegi (26) AVG. ciu. 20,6 p. 708,73-77: Sicut ergo duae sunt regenerationes, de quibus iam supra locutus sum, una secundum fidem, quae nunc fit per baptismum; alia secundum carnem, quae fiet in eius incorruptione atque inmortalitate per iudicium magnum atque nouissimum (27) AVG. ciu. 20,8 p. 714,89-94: Sed quid fit de paruulis? Nimium quippe incredibile est nullos iam natos et nondum baptizatos praeoccupari Christianorum filios illo tempore infantes, nullos etiam ipsis nasci iam diebus; aut si erunt, non eos a parentibus suis ad lauacrum regenerationis modo quocumque perduci (28) AVG. ciu. 20,17 p. 727,11-14: Et de caelo quidem ab initio sui descendit, ex quo per huius saeculi tempus gratia Dei desuper ueniente per lauacrum regenerationis in Spiritu sancto misso de caelo subinde ciues eius adcrescunt (29) AVG. ciu. 20,26 p. 749,16-23: Tunc enim puri atque integri ab omni sorde ac labe peccati se ipsos deo mundissimas hostias offerebant; ceterum ex quo commissae praeuaricationis causa inde dimissi sunt atque humana in eis natura damnata est, excepto uno Mediatore et post lauacrum regenerationis quibusque adhuc paruulis ‘nemo mundus a sorde, sicut scriptum est, nec infans, cuius est unius diei uita super terram’ : in ciu. 20,17 (28) AVG. ciu. 20,17 p. 727,11-14: Et de caelo quidem ab initio sui descendit, ex quo per huius saeculi tempus gratia Dei desuper ueniente per lauacrum regenerationis in Spiritu sancto misso de caelo subinde ciues eius adcrescunt si afferma che la grazia di Dio discende sulla Gerusalemme celeste per lauacrum regenerationis in Spiritu Sancto, mentre ciu. 20,26 (29) AVG. ciu. 20,26 p. 749,16-23: Tunc enim puri atque integri ab omni sorde ac labe peccati se ipsos deo mundissimas hostias offerebant; ceterum ex quo commissae praeuaricationis causa inde dimissi sunt atque humana in eis natura damnata est, excepto uno Mediatore et post lauacrum regenerationis quibusque adhuc paruulis ‘nemo mundus a sorde, sicut scriptum est, nec infans, cuius est unius diei uita super terram’ ricorda la vicenda di Adamo ed Eva. La loro offesa a Dio, punita con la cacciata dal Paradiso terrestre, ha fatto sì che l’intero genere umano fosse macchiato dal peccato originale, con l’eccezione di Cristo, definito mediator, e di qualunque bambino riceva il battesimo (per le figure di Adamo ed Eva nell’Antico e nel Nuovo Testamento cf. Collins 2014 e Yarbrough 2014; sul battesimo dei bambini nella prima letteratura cristiana cf. Mattei 2020; in età tardoantica cf. Ferguson 2014, 697-703; in merito alla riflessione di Agostino sul peccato originale cf. Clark 2007). Quest’ultima prospettiva torna in ciu. 21,14 (30) AVG. ciu. 21,14 p. 780,23-29: Prorsus quod scriptum est: ‘Graue iugum super filios Adam a die exitus de uentre matris eorum usque in diem sepulturae in matrem omnium’, usque adeo impleri necesse est, ut ipsi paruuli per lauacrum regenerationis ab originalis peccati, quo solo tenebantur, uinculo iam soluti mala multa patientes nonnulli et incursus spirituum malignorum aliquando patiantur e 21,16 (31) AVG. ciu. 21,16 p. 782,11-13: Sufficit enim sola spiritalis regeneratio, ne post mortem obsit quod carnalis generatio cum morte contraxit . Duplice è la presenza del lemma in ciu. 22,8, capitolo che reca la testimonianza di diverse guarigioni miracolose (cf. a proposito André 2010; sulla concezione agostiniana dei miracoli cf. de Nie 2011, 225-75): il battesimo risana nel primo caso un medico affetto dalla gotta (32) AVG. ciu. 22,8 p. 819,172-181: Medicum quendam podagrum in eadem urbe, qui cum dedisset nomen ad baptismum et pridie quam baptizaretur in somnis a pueris nigris cirratis, quos intellegebat daemones, baptizari eodem anno prohibitus fuisset eisque non obtemperans etiam conculcantibus pedes eius in dolorem acerrimum, qualem numquam expertus est, isset magisque eos uincens lauacro regenerationis, ut uouerat, ablui non distulisset, in baptismate ipso non solum dolore, quo ultra solitum cruciabatur, uerum etiam podagra caruisse nec amplius, cum diu postea uixisset, pedes doluisse quis nouit? , nel secondo consente a un attore di ristabilirsi dalla paralisi e da un’ernia scrotale (33) AVG. ciu. 22,8 p. 819,183-186: Ex mimo quidam Curubitanus non solum a paralysi, uerum etiam ab informi pondere genitalium, cum baptizaretur, saluus effectus est et liberatus utraque molestia, tamquam mali nihil habuisset in corpore, de fonte regenerationis ascendit . Interessanti si rivelano anche i brani in cui regeneratio, sulla scia di Paolino di Nola (8) PAVL. NOL. epist. 1,7: Sint una generatione sapientes, dum in illa regeneratione nostra inueniantur excordes , è usato in contrapposizione con generatio. In ciu. 13,23 (18) AVG. ciu. 13,23 p. 408,96-107: Hoc apostolus ita posuit, ut nunc quidem in nobis secundum sacramentum regenerationis fiat, sicut alibi dicit: ‘Quotquot in Christo baptizati estis, Christum induistis’ … Induimus autem imaginem terreni hominis propagatione praeuaricationis et mortis, quam nobis intulit generatio; sed induemus imaginem caelestis hominis gratia indulgentiae uitaeque perpetuae, quod nobis praestat regeneratio, non nisi per mediatorem Dei et hominum, hominem Christum Iesum la riflessione dell’autore prende avvio dalla citazione di una lettera paolina (I Cor. 15,47-9) che evidenzia la distinzione tra l’uomo terreno e l’uomo celeste (sulla dottrina dei due uomini in questa epistola cf. Nordgaard 2011). Viene poi riportato un altro passo neotestamentario (Gal. 3,27), che afferma che il battesimo in Cristo conduce l’uomo a rivestirsi di Cristo. Il ragionamento si assesta dunque su un piano dicotomico. L’uomo della terra – dice Agostino – è il risultato della generazione (generatio), che trasmette insubordinazione (praeuaricatio) e morte. Diversamente, la grazia del perdono e della vita eterna derivano dalla rigenerazione (regeneratio), sorgente dell’uomo del cielo: questa si realizza soltanto attraverso Cristo fattosi uomo, mediator fra Dio e gli uomini (sul significato antropologico e cristologico dell’appellativo mediator in Agostino cf. Izquierdo 2007). Anche ciu. 15,16 mostra due occorrenze del lemma (19) AVG. ciu. 15,16 p. 478,84-479,91: Copulatio igitur maris et feminae, quantum adtinet ad genus mortalium, quoddam seminarium est ciuitatis; sed terrena ciuitas generatione tantummodo, caelestis autem etiam regeneratione opus habet, ut noxam generationis euadat … Vtrum autem aliquod fuerit, uel si fuit, quale fuerit corporale atque uisibile regenerationis signum ante diluuium, sicut Abrahae circumcisio postea est imperata, sacra historia tacet , la prima delle quali si rivela nuovamente in contrasto con l’idea di generatio, che esprime l’esito dell’unione (copulatio) fra l’uomo e la donna, unico bisogno della ciuitas terrena. Il passo si segnala peraltro per il ricorso alla metafora del matrimonio come seminarium del genere umano (cf. Moretti 2002, 185). Successivamente, Agostino afferma che nell’Antico Testamento non è specificato se prima del diluvio ci fosse stato un segno concreto di regeneratio analogo a quello della circoncisione, che Dio chiese ad Abramo e alla sua discendenza per sancire l’alleanza (cf. infra). Sulla scia di questo brano, ciu. 15,17 (20) AVG. ciu. 15,17 p. 479,25-26: Non enim erit ibi generatio, cum illuc perduxerit regeneratio e 15,20 (21) AVG. ciu. 15,20 p. 482,13-15: Ciuitatem uero Dei peregrinantem in hoc saeculo regeneratio perducit ad alterum saeculum, cuius filii nec generant nec generantur insistono sull’idea che la regeneratio, attributo della città celeste, costituisca il superamento della generatio e del generare. Più articolato è il ragionamento di ciu. 16,26 (22) AVG. ciu. 16,26 p. 531,52-54: Et quia hoc non per generationem, sed per regenerationem futurum erat, ideo nunc imperata est circumcisio, quando de Sarra promissus est filius , che prende avvio da gen. 17,1-21, in cui si rievocano le parole rivolte da Dio ad Abramo: a quest’ultimo, quasi centenario, viene profetizzata la nascita di Isacco dalla moglie Sara, ormai novantenne. Dio individua dunque nella circoncisione il simbolo fisico dell’alleanza con Abramo e la sua discendenza (sul significato della circoncisione a partire da gen. 17 cf. Michelini 2020). Agostino sottolinea che l’episodio si fonda sull’antitesi fra gratia e natura: la nascita di Isacco si deve alla gratia di Dio, poiché la natura non avrebbe consentito ad Abramo e a Sara di avere un figlio in così tarda età. Quella che fa venire alla luce Isacco, quindi, non è una mera generatio, ma una regeneratio sancita dalla circoncisione. L’argomentazione continua nel capitolo successivo (23) AVG. ciu. 16,27 p. 532,28-35: Ac per hoc, quia circumcisio signum regenerationis fuit et non immerito paruulum propter originale peccatum, quo primum Dei dissipatum est testamentum, generatio disperdet, nisi regeneratio liberet: sic intellegenda sunt haec uerba diuina, tamquam dictum sit: “Qui non fuerit regeneratus, interibit anima illa de genere eius”, quia testamentum Dei dissipauit, quando in Adam cum omnibus etiam ipse peccauit : la circoncisione costituisce un signum regenerationis, che permette di superare il peccato originale, prodotto della violazione del primo patto con Dio. Infine, ciu. 22,12 (34) AVG. ciu. 22,12 p. 831,11-13: Neque enim dicturi sumus eos non resurrecturos, qui non solum generationis, uerum etiam regenerationis capaces sunt affronta la questione della resurrezione dei fetus abortiui: in questo passo Agostino, sostenendo la sua idoneità tanto alla generatio quanto alla regeneratio, «non afferma né nega che il feto abortito risorgerà; ma, anche se esso non farà parte del numero dei morti, non vede come possa essere escluso dalla resurrezione» (Bauerschmidt 2007a, 104). Ancora a un passo biblico si riferisce ciu. 17,16 (24) AVG. ciu. 17,16 p. 581,61-65: Eius inimica est ciuitas diaboli Babylon, quae confusio interpretatur; ex qua tamen Babylone regina ista in omnibus gentibus regeneratione liberatur et a pessimo rege ad optimum regem, id est a diabolo transit ad Christum , che, a partire dalla discussione di psalm. 44, presenta Babilonia come ciuitas diaboli e nemica di Gerusalemme (sull’immagine agostiniana di Babilonia cf. van Fleteren 2007; in merito alla matrice biblica del dualismo fra le due ciuitates cf. Lettieri 1993, 263-306): a vivere la regeneratio è qui la regina del Salmo, interpretata come allegoria della Chiesa, che passa da un pessimus rex, il diavolo, a un optimus rex, Cristo. In ciu. 20,5 (25) AVG. ciu. 20,5 p. 704,37-705,62: Item discipulis suis: ‘Amen’, inquit, ‘dico uobis, quod uos, qui secuti estis me, in regeneratione, cum sederit filius hominis in sede maiestatis suae, sedebitis et uos super sedes duodecim iudicantes duodecim tribus Israel’ … Quod autem ait: ‘In regeneratione’, procul dubio mortuorum resurrectionem nomine uoluit regenerationis intellegi Agostino commenta Matth. 19,28, in cui il riferimento è al giudizio finale, e spiega che in esso regeneratio (traduzione del greco παλιγγενεσία, cf. supra) è utilizzato con il significato di resurrectio. Nel capitolo successivo (26) AVG. ciu. 20,6 p. 708,73-77: Sicut ergo duae sunt regenerationes, de quibus iam supra locutus sum, una secundum fidem, quae nunc fit per baptismum; alia secundum carnem, quae fiet in eius incorruptione atque inmortalitate per iudicium magnum atque nouissimum , il ragionamento prende avvio da un altro brano evangelico (Ioh. 5). Agostino chiarisce che le regenerationes sono due: la prima si concretizza secundum fidem e per mezzo del battesimo, sulla Terra; l’altra, secundum carnem, si realizzerà invece con l’immortalità del corpo e attraverso il giudizio finale (sul giudizio finale in Agostino cf. Mathisen 2007).
Nelle fonti letterarie che chiudono questa rassegna il lemma si associa ancora una volta al battesimo (35) SALV. gub. 3,8: Quaeritur forsitan, quae sint bona, quae deus Christianis hominibus adsignet? Quae? Nisi omnia per quae credimus, id est, per quae omnia Christiani sumus: primum scilicet legem, deinde prophetas, tertio euangelium, quarto apostolicas lectiones, postremum regenerationis nouae munus, sancti baptismatis gratiam, diuini chrismatis unctionem (36) ALC. AVIT. epist. 46 p. 75,24: Quid iam de ipsa gloriosissima regenerationis uestrae sollemnitate dicatur? (37) ALC. AVIT. hom. 18 p. 129,5-7: sufficit ‘cuique fides’ sua, cuius lauacro tinctus redemptor omnem, quod ‘legitis, mundum mysterio’ regenerationis informans non tam baptisterium ‘esse uoluit quam’ baptismum (38) CASSIOD. inst. 1,33,3: Tales nos per tuam defensionem concede seruari, quales nos fieri per aquam regenerationis, Creator altissime, praestitisti (39) VEN. FORT. Hilar. 12,42: Post aliquot dies infans sine baptismi regeneratione defunctus est: duplici morte damnatus praesentem lucem amiserat et poena futuri saeculi non carebat . Nel De gubernatione Dei (35) SALV. gub. 3,8: Quaeritur forsitan, quae sint bona, quae deus Christianis hominibus adsignet? Quae? Nisi omnia per quae credimus, id est, per quae omnia Christiani sumus: primum scilicet legem, deinde prophetas, tertio euangelium, quarto apostolicas lectiones, postremum regenerationis nouae munus, sancti baptismatis gratiam, diuini chrismatis unctionem , Salviano di Marsiglia se ne serve nell’enumerazione dei beni che Dio offre ai Cristiani; in Avito di Vienne (36) ALC. AVIT. epist. 46 p. 75,24: Quid iam de ipsa gloriosissima regenerationis uestrae sollemnitate dicatur? è invece peculiare il riferimento al sacramento ricevuto dal re franco Clodoveo, probabilmente alla fine del 508 (secondo la datazione a cui approda l’indagine storico-filologica di Shanzer 1998). Cassiodoro impiega il termine nella pericope per aquam regenerationis (38) CASSIOD. inst. 1,33,3: Tales nos per tuam defensionem concede seruari, quales nos fieri per aquam regenerationis, Creator altissime, praestitisti , che torna anche nelle Expositiones Psalmorum (e.g. 21 l. 721-2) e avrà ampia fortuna nella tradizione medievale. Nella Vita Hilarii (39) VEN. FORT. Hilar. 12,42: Post aliquot dies infans sine baptismi regeneratione defunctus est: duplici morte damnatus praesentem lucem amiserat et poena futuri saeculi non carebat , Venanzio Fortunato ricorda la vicenda di un bambino defunto prima di ricevere il battesimo. Ilario compie però un miracolo e resuscita l’infans, salvandolo così da una duplex mors: la perdita della vita e la pena eterna che spetta a chi muoia sine baptismi regeneratione (sul culto tardoantico di Sant’Ilario di Poitiers cf. Van Dam 1993, 28-41).
Merita infine di essere menzionata la presenza del lemma nelle Nouellae giustinianee. In particolare, la Nouella 78 (40) NOVELL. Iust. 78,1: Propterea sancimus, si quis manumittens seruum aut ancillam suam ciues denuntiauerit Romanos (neque enim aliter licet), sciat ex hac lege, quia qui libertatem accepit habebit subsequens mox et aureorum anulorum et regenerationis ius , risalente all’inizio del 539, decreta che uno schiavo liberato acquisisca non solo la cittadinanza, ma anche il riconoscimento del ius aureorum anulorum e del ius regenerationis (tali espressioni tornano congiunte anche in Nouell. Iust. 18,11 e 78,5; sulla Nouella 78 cf. Luchetti 1990, 278-81; Melluso 2000, 127-8; sui due iura cf. Duff 1958, 86-8; Mouritsen 2011, 107-8). Sin dall’età repubblicana, il ius aureorum anulorum (o aurei anuli) esprimeva il diritto di esibire un anello d’oro, privilegio concesso agli appartenenti al ceto equestre (per le testimonianze letterarie di età imperiale cf. Vassileiou 1971; cf. anche Berger 1991, s.v. ius anuli aurei, 526). Il ius regenerationis, assimilabile alla natalium restitutio (cf. Cod. Iust. 6,4,3), sanciva invece la concessione a un liberto, da parte dell’imperatore, dei benefici spettanti ai nati liberi (ingenui; cf. Berger 1991, s.v. natalium restitutio, 591); entrambe le espressioni sono attestate unicamente nella legislazione giustinianea. Sembra significativo che un termine come regeneratio, di marca esclusivamente cristiana, riappaia nella lingua giuridica: è dunque lecito sospettare, per questo specifico caso, una suggestiva interferenza tra il linguaggio religioso e quello del diritto.
- André 2010: J.-M. André, Culture médicale et guérison miraculeuse chez saint Augustin: les miracles de Carthage, in D. Briquel, C. Février, C. Guittard (ed.), «Varietates Fortunae». Religion et mythologie à Rome. Hommage à J. Champeaux, Paris 2010, 333-46
- Azzali Bernardelli 1990: Tertulliano, Scorpiace. A cura di G. Azzali Bernardelli, Firenze 1990
- Bauerschmidt 2007a: J.C. Bauerschmidt, Aborto, in A. Fitzgerald (ed.), Agostino. Dizionario enciclopedico, edizione italiana a cura di L. Alici e A. Pieretti, Roma 2007, 104-5 (trad. di Augustin through the Ages – an Encyclopedia, Cambridge 1999)
- Bauerschmidt 2007b: J.C. Bauerschmidt, Suicidio, in A. Fitzgerald (ed.), Agostino. Dizionario enciclopedico, edizione italiana a cura di L. Alici e A. Pieretti, Roma 2007, 1344-5 (trad. di Augustin through the Ages – an Encyclopedia, Cambridge 1999)
- Berger 1991: A. Berger, Encyclopedic Dictionary of Roman Law, Philadelphia 1991 (1953)
- Bernhardt 2005: R. Bernhardt, Regeneration, in E. Fahlbusch et alii, G.W. Bromiley (ed.), The Encyclopedia of Christianity, IV, Grand Rapids; Cambridge; Leiden; Boston 2005, 558-60
- Braun 1977: R. Braun, Deus Christianorum. Recherches sur le vocabulaire doctrinal de Tertullien, Paris 1977
- Braun 1990: Tertullien, Contre Marcion. I: Livre 1. Introduction, texte critique, traduction et notes par R. Braun, Paris 1990
- Büchsel 1966: F. Büchsel, παλιγγενεσία, in Grande lessico del Nuovo Testamento, Vol. II. Edizione italiana a cura di F. Montagnini, G. Scarpat, O. Soffritti, Brescia 1966 (trad. di Theologisches Wörterbuch zum Neuen Testament. Begründet von G. Kettel; herausgegeben von G. Friedrich, Stuttgart 1933; 1935)
- Burns 2012: P. Burns, Baptism as Dying and Rising with Christ in the Teaching of Augustine, «Journal of Early Christian Studies» 20:3 (2012), 407-38
- Clark 2007: E. Clark, Peccato originale, in A. Fitzgerald (ed.), Agostino. Dizionario enciclopedico, edizione italiana a cura di L. Alici e A. Pieretti, Roma 2007, 1066-76 (trad. di Augustin through the Ages – an Encyclopedia, Cambridge 1999)
- Collins 2014: C.J. Collins, Adam and Eve in the Old Testament, in H. Madueme, M. Reeves (ed.), Adam, the Fall, and Original Sin, Grand Rapids 2014, 3-32
- Conybeare 2000: C. Conybeare, Paulinus Noster: Self and Symbols in the Letters of Paulinus of Nola, Oxford 2000
- de Nie 2011: G. de Nie, Poetics of Wonder. Testimonies of the New Christian Miracles in the Late Antique Latin World, Turnhout 2011
- Duff 1958: A.M. Duff, Freedmen in the Early Roman Empire, Cambridge 1958 (Oxford 1928)
- Ferguson 2014: E. Ferguson, Il battesimo nella chiesa antica. I: I primi due secoli; II: Terzo e quarto secolo; III: Quinto secolo, Brescia 2014 (trad. di Baptism in the Early Church. History, Theology, and Liturgy in the First Five Centuries, Grand Rapids 2009)
- Graf 2011: F. Graf, Baptism and Graeco-Roman Mystery Cults, in D. Hellholm, T. Vegge, Ø. Norderval, C. Hellholm (ed.), Ablution, Initiation, and Baptism: Late Antiquity, Early Judaism, and Early Christianity, Berlin; Boston 2011, 101-18
- Guttilla 1998: G. Guttilla, Tre naufragi di contenuto cristiano nel IV secolo d.C. (Ambrogio, de exc. fratr. 1,43-48; Paolino, carm. 24,1-308 ed epist. 49), in G. Luongo (ed.), Anchora uitae. Atti del II convegno paoliniano nel XVI centenario del ritiro di Paolino a Nola (Nola-Cimitile, 18-20 maggio 1995), Napoli 1998, 431-61
- Harmless 2007: W.J. Harmless, Battesimo, in A. Fitzgerald (ed.), Agostino. Dizionario enciclopedico, edizione italiana a cura di L. Alici e A. Pieretti, Roma 2007, 274-85 (trad. di Augustin through the Ages – an Encyclopedia, Cambridge 1999)
- Izquierdo 2007: C. Izquierdo, «Mediatoris sacramentum»: Cristo mediador en San Agustín, «Scripta Theologica» 39:3 (2007), 735-63
- Kajanto 1963: I. Kajanto, Onomastic Studies in the Early Christian Inscriptions of Rome and Carthage, Helsinki 1963
- Lettieri 1993: G. Lettieri, Note sulla dottrina agostiniana delle due Ciuitates: a proposito di ‘Jerusalem and Babylon’ di J. van Oort, «Augustinianum» 33 (1993), 257-306
- Luchetti 1990: G. Luchetti, La legittimazione dei figli naturali nelle fonti tardo imperiali e giustinianee, Milano 1990
- Markschies 1997: C. Markschies, In cammino tra due mondi. Strutture del cristianesimo antico, Milano 1997 (trad. di Zwischen den Welten wandern. Strukturen des antiken Christentums, Frankfurt am Main 1997)
- Mathisen 2007: R.W. Mathisen, Giudizio universale, in Agostino. Dizionario enciclopedico, edizione italiana a cura di L. Alici e A. Pieretti, Roma 2007, 770-2 (trad. di Augustin through the Ages – an Encyclopedia, Cambridge 1999)
- Mattei 2020: P. Mattei, Retour sur une quaestio uexata: pédobaptisme et sort des enfants morts sans baptême selon la première littérature chrétienne d’Afrique (Passio Perpetuae; Tertullien; Cyprien). Essai de mise au point, in A.M.G. Capomacchia, E. Zocca (ed.), Antiche infanzie: percezioni e gestione sacrale del bambino nelle culture del Mediterraneo e del Vicino Oriente, Brescia 2020, 163-75
- Melluso 2000: M. Melluso, La schiavitù nell’età giustinianea. Disciplina giuridica e rilevanza sociale, Besançon 2000
- Micaelli 1984: Tertulliano, La carne di Cristo. Introduzione, traduzione e note di C. Micaelli, Milano 1984
- Micaelli 1990: Tertulliano, La resurrezione dei morti. Traduzione, introduzione e note a cura di C. Micaelli, Roma 1990
- Micaelli 1993: C. Micaelli, Introduction, in Tertullien, La pudicité (De pudicitia). I. Texte critique et traduction par C. Munier, Paris 1993, 9-142
- Michelini 2020: G. Michelini, Dall’‘alleanza dei pezzi’ all’alleanza perenne nella carne. Il corpo umano come alleanza col divino. Lettura di Gen 17, 1-27 (ed esiti neotestamentari), «Ricerche Storico Bibliche» 32:1-2 (2020), 47-74
- Moretti 2002: P.F. Moretti, Di nuovo sulla fortuna di un termine ‘agricolo’: seminarium, in I. Gualandri (ed.), Tra IV e V secolo. Studi sulla cultura latina tardoantica, Milano 2002, 159-88
- Mouritsen 2011: H. Mouritsen, The Freedman in the Roman World, Cambridge; New York 2011
- Mratschek 2015: S. Mratschek, A Living Relic for the Vicar of Rome: Strategies of Visualization in a Civil Case, in L. Van Hoof, P. Van Nuffelen (ed.), Literature and Society in the Fourth Century AD: Performing Paideia, Constructing the Present, Presenting the Self, Leiden 2015, 134-56
- Nordgaard 2011: S. Nordgaard, Paul’s Appropriation of Philo’s Theory of ‘Two Men’ in 1 Corinthians 15.45-49, «New Testament Studies» 57:3 (2011), 348-65 (https://doi.org/10.1017/ S0028688511000075)
- Pieri 2023: Quinti Septimii Florentis Tertulliani, De baptismo liber. Introduzione e testo critico di F. Pieri, Bologna 2023
- Shanzer 1998: D. Shanzer, Dating the Baptism of Clovis: the Bishop of Vienne vs. the Bishop of Tours, «Early Medieval Europe» 7:1 (1998), 29-57 (https://doi.org/10.1111/1468-0254.00017)
- Siniscalco 2023: P. Siniscalco, Introduction générale, in Tertullien, La résurrection de la chair. Introduction au texte critique, texte latin, apparats et notes par P. Podolak. Traduction par M. Moreau, Paris 2023, 13-141
- Towner 2006: P.H. Towner, The Letters to Timothy and Titus, Grand Rapids; Cambridge 2006
- Van Dam 1993: R. Van Dam, Saints and Their Miracles in Late Antique Gaul, Princeton 1993
- van Fleteren 2007: F. van Fleteren, Babilonia, in A. Fitzgerald (ed.), Agostino. Dizionario enciclopedico, edizione italiana a cura di L. Alici e A. Pieretti, Roma 2007, 272-3 (trad. di Augustin through the Ages – an Encyclopedia, Cambridge 1999)
- Vassileiou 1971: A. Vassileiou, Deux remarques sur l’anneau d’or, «L’Antiquité Classique» 40 (1971), 649-57 (https://doi.org/10.3406/antiq.1971.1635)
- Webb 2015: M. Webb, Abraham, Samson, and ‘Certain Holy Women’: Suicide and Exemplarity in Augustine’s De ciuitate Dei 1.26, in D.V. Meconi (ed.), Sacred Scripture and Secular Struggles, Leiden; Boston 2015, 201-34
- Wetzel 2007: J. Wetzel, Peccato, in A. Fitzgerald (ed.), Agostino. Dizionario enciclopedico, edizione italiana a cura di L. Alici e A. Pieretti, Roma 2007, 1062-6 (trad. di Augustin through the Ages – an Encyclopedia, Cambridge 1999)
- Yarbrough 2014: R.W. Yarbrough, Adam in the New Testament, in H. Madueme, M. Reeves (ed.), Adam, the Fall, and Original Sin, Grand Rapids 2014, 33-52
- Ysebaert 1962: J. Ysebaert, Greek Baptismal Terminology: Its Origins and Early Development, Nijmegen 1962
| DC Field | Value |
|---|---|
|
dc.identifier |
ECF_article_26459 |
|
dc.title |
regeneratio |
|
dc.contributor.author |
Arrighini Andrea |
|
dc.publisher |
Edizioni Ca’ Foscari - Venice University Press, Fondazione Università Ca’ Foscari |
|
dc.type |
Articolo |
|
dc.language.iso |
it |
|
dc.identifier.uri |
http://edizionicafoscari.it/it/edizioni4/riviste/lalalexit/2025/1/regeneratio/ |
|
dc.description.abstract |
Il neologismo cristiano regeneratio è attestato unicamente in testi prosastici. Il primo autore a usarlo diffusamente è Tertulliano, che intende la rigenerazione soprattutto come esito del battesimo; analoga è la prospettiva che emerge nell’epistolario di Paolino di Nola, mentre più articolata è la presenza del lemma nel De ciuitate Dei di Agostino. In quest’opera il termine ricorre frequentemente nelle forme del sintagma lauacrum regenerationis, a indicare il battesimo, mentre in altri passi il termine regeneratio, con riferimento alla condizione dell’uomo celeste, è contrapposto alla parola generatio, che rimanda alla condizione dell’uomo terreno. E ancora, in relazione alla vicenda veterotestamentaria di Abramo, la regeneratio è sancita dalla circoncisione, segno fisico dell’alleanza con Dio. La rassegna dei passi si conclude con le attestazioni dell’espressione ius regenerationis nelle Nouellae giustinianee. |
|
dc.relation.ispartof |
LaLaLexiT |
|
dc.relation.ispartof |
Vol. 1 | Luglio 2025 |
|
dc.issued |
2025-07-30 |
|
dc.identifier.issn |
|
|
dc.identifier.eissn |
2375-1355 |
|
dc.rights |
Creative Commons Attribution 4.0 International Public License |
|
dc.rights.uri |
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |
|
dc.identifier.doi |
10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/017 |
|
dc.peer-review |
yes |
|
dc.subject |
Baptism |
|
dc.subject |
Christian literature |
|
dc.subject |
Faith |
|
dc.subject |
Generatio |
|
dc.subject |
['lalalexit'] |
|
dc.subject |
παλιγγενεσία |
| Download data |