Progetto |
LaLaLexiT
Glossario | Glossario digitale
Lemma | translator
translator
- Gianmario Cattaneo email
Abstract
Alla pari di transferre e translatio, nella tarda antichità la parola translator nel significato di ‘traduttore’ iniziò a essere utilizzata in concorrenza con interpres. Nella voce è analizzata l’evoluzione della terminologia collegata alla traduzione, con particolare riferimento alla teorizzazione geronimiana. Nella parte conclusiva sono ricordati alcuni significati secondari che assume il termine translator.
Pubblicato 30 Luglio 2025 | Lingua: it
Copyright © 2025 Gianmario Cattaneo. This is an open-access work distributed under the terms of the Creative Commons Attribution License (CC BY). The use, distribution or reproduction is permitted, provided that the original author(s) and the copyright owner(s) are credited and that the original publication is cited, in accordance with accepted academic practice. The license allows for commercial use. No use, distribution or reproduction is permitted which does not comply with these terms.
Permalink http://doi.org/10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/004
- HIL. PICT. in psalm. 2,2: Sed translatores septuaginta ‘in principio’ ediderunt, ceteris diuerse transferentibus
- HIL. PICT. in psalm. 59,1: Nam secundum Aquilam, qui translator legis Iudaeis post passionem Domini fuit, ita scribitur: ‘cum percussit ualles’
- HIL. PICT. in psalm. 158,32: Quod enim Latini translatores ‘imperfectum’ interpretati sunt, id in Graecis libris ἀκατέργαστον scribitur
- AMBR. in psalm. 118 12,7,1: aliqui codices habent, in saeculum, quia Graecus εἰς τὸν αἰῶνα posuit, quod diuerse interpretati sunt translatores, alii ‘in aeternum’, alii ‘in saeculum’.
- HIER. epist. 57,5: sufficit mihi ipsa translatoris auctoritas, qui ita in prologo earundem orationum locutus est
- HIER. epist. 57,10: reddant rationem, cur septuaginta translatores interposuerint: ‘respice me’
- HIER. epist. 65,9: sed sciendum, quod error scriptorum septuaginta translatoribus non debeat inputari
- HIER. in Hab. prol. l. 5-6: Deinde ubi LXX translatores et Symmachus et Theodotio λῆμμα, id est assumptionem interpretati sunt, in Hebraeo poni MASSA
- HIER. in Dan. 4,6 l. 819-821: Exceptis LXX translatoribus, qui haec omnia nescio qua ratione praeterierunt, tres reliqui ‘collegam’ interpretati sunt. Vnde iudicio magistrorum ecclesiae, editio eorum in hoc uolumine repudiata est, et Theodotionis uulgo legitur quae et Hebraico et ceteris translatoribus congruit
- HIER. in Ezech. 4,16 l. 1280-1281: ‘decorem’ iuxta Symmachum ob sensus elegantiam interpretati sumus; alioquin et in Hebraeo ‘thopherth’, et in reliquis translatoribus καύχησις, ‘gloriatio’ dicitur
- HIER. in Eph. 2,3 p. 485A: id quod nunc Latinus translator expressit, ‘ne deficiatis’, potest iuxta Graeci sermonis ambiguitatem et ita legi, ‘ne deficiam’
- DIONYS. EXIG. epist. ad Eugipp. 2: quae officio translatoris explicui, non censoris iudicio comprobaui
- DIONYS. EXIG. uita Pachom. prol.: sancti Pachomii uitam, sicut in Graeco reperta est, fide translatoris exsoluens
- CASSIOD. uar. 12,21,4: Translator esto, non conditor antiquorum gestorum
- SIDON. epist. 9,16,2: raptim coactimque translator festinus exscripsi
- COD. Iust. 7,72,10,3: iusiurandum sacrosanctis euangeliis propositis uenditorem uel translatorem rerum praestare DigilibLT
Se nel latino classico non abbiamo attestazioni di translator nel significato di ‘traduttore’, fin dalle origini della letteratura latina il verbo transfero è collegato a processi di ‘trasferimento’ di informazioni e contenuti dal mondo greco a quello latino (cf. Traina 1970, 57; 1989, 96; Bettini 2012, 32-7). Se si esclude la primissima attestazione del verbo (Plaut. Stich. 647: Cadum modo hinc a me huc cum uino transferam), già nel prologo dell’Andria, Terenzio utilizza transfero in questo senso, quando afferma di aver trasferito dal modello di Menandro nella sua commedia ciò che gli pareva più adatto (Ter. Andr. 13-14: quae conuenere in Andriam ex Perinthia / fatetur transtulisse atque usum pro suis; si veda anche Eun. 31-33: s se non negat / personas transtulisse in Eunuchum suam / ex Graeca; cf. McElduff 2013, 83-95; Goldberg 2022, 267-72); Cicerone, nel De finibus, associa l’opera di traduzione di Platone o Aristotele al trasporto dei loro ingegni divini tra i suoi concittadini (Cic. fin. 1,7: si plane sic uerterem Platonem aut Aristotelem, ut uerterunt nostri poetae fabulas, male, credo, mererer de meis ciuibus, si ad eorum cognitionem diuina illa ingenia transferrem. … Locos quidem quosdam, si uidebitur, transferam et maxime ab iis, quos modo nominaui, cum inciderit ut id apte fieri possit; cf. anche Tusc. 2,5: Quam ob rem hortor omnes... ut huius quoque generis laudem iam languenti Graeciae eripiant et transferant in hanc urbem; cf. McElduff 2013, 103-5; Torcello 2025, 182, con bibliografia precedente).
A partire dagli autori di I secolo d.C., il verbo transfero iniziò anche a essere impiegato nel significato tecnico di ‘tradurre’ (cf. OLD, transfero 6a; Traina 1970, 57; Schad 2007, 406). Ad esempio, in dial. 11,11,5, Seneca invita Polibio a rivolgersi alle traduzioni di Omero e di Virgilio, cui lui si era già dedicato da giovane, in modo tale da trovare conforto: sic enim illa ex alia lingua in aliam transtulisti, ut, quod difficillimum erat, omnes virtutes in alienam te orationem secutae sint (a proposito di questo passo in relazione al concetto di traduzione nell’antichità, cf. McElduff 2013, 164-6). Ancora, Quintiliano, parlando della scuola del grammatico, afferma: et grammatice, quam in Latinum transferentes litteraturam uocauerunt, fines suos norit (Quint. inst. 2,1,4; su questo passo cf. De Paolis 2013, 470, con bibliografia precedente). Parallelamente, il sostantivo translatio – attestato a partire da Rhet. Her. e Cicerone (cf. OLD, translatio 2-4) – solo dalla prima età imperiale in poi assunse il significato di ‘traduzione’ da una lingua all’altra (cf. OLD, translatio 4c; Schad 2007, 408). Ad esempio, Quintiliano sostiene che il greco σύνδεσμος (‘congiunzione’) può essere meglio tradotto con il latino conuinctio, anziché con coniunctio (Quint. inst. 1,4,18: haec uidetur ex συνδέσμῳ magis propria translatio).
Come messo in luce dagli studiosi (cf., tra gli altri, Reiff 1959, 9-81; Serra Zanetti 1961, 357-67; Traina 1970, 57-61; Chiesa 1987, 6-7; Traina 1989, 100-1; Folena 1991, 5-11; Bona 2008, 116-7; Bettini 2012, 88-121), in età classica il termine per indicare il traduttore è interpres, che ha il significato – generalmente negativo – di ‘traspositore’, ‘traduttore pedissequo’. Agli occhi degli autori di questo periodo, l’interpres dipende strettamente dal suo modello, di cui si sforza soprattutto di veicolare il contenuto a detrimento della forma e dell’eleganza stilistica; secondo costoro, invece, l’ambizione del traduttore avrebbe dovuto essere quella di competere con il modello, dispiegando nella traduzione tutte le capacità da lui acquisite in ambito retorico. In questo senso si spiegano due celebri dichiarazioni di Cicerone e Orazio: il primo, a introduzione delle sue perdute traduzioni delle orazioni Contro Ctesifonte di Eschine e Sulla corona di Demostene, afferma di non essersi limitato al compito di interpres, ma di aver tradotto come un orator (opt. gen. 14: orationes nec conuerti ut interpres, sed ut orator); dal canto suo, Orazio consiglia al poeta di non approcciarsi alla traduzione come un fidus interpres (ars 133-134: nec verbo uerbum curabis reddere fidus / interpres). Come sottolineato a più riprese da Alfonso Traina, per Cicerone e Orazio il lavoro dell’ottimo traduttore doveva coincidere il uertere, «“voltare” il contenuto di un’opera da una forma linguistica in un’altra, rispettando sia i valori contenutistici del greco che i valori formali del latino» (Traina 1970, 61).
Rispetto al quadro sintetizzato nel paragrafo precedente, a partire dal III-IV secolo non solo interpres perse la sua connotazione negativa, ma la fedeltà e il rispetto del testo di partenza divennero le caratteristiche essenziali di una buona traduzione, in quanto presupposti necessari per trasmettere il contenuto dell’opera in maniera corretta a un pubblico più ampio possibile. La qualità della traduzione era ritenuta tanto più elevata quanto meno il traduttore si mostrava originale in confronto con il modello e, come sostenuto da Chiesa (1987, 11-12), «parallelamente, i verbi interpretari e transferre (quest’ultimo sempre più diffuso) tendono a generalizzarsi e a oscurare i meno tecnici vertere e convertere; si perdono invece aemulari e imitari con valore tecnico relativo alla traduzione» (cf. anche Folena 1991, 9). È quindi possibile che il nuovo modo di concepire il lavoro del traduttore non più come aemulator del suo modello abbia da una parte portato gli autori a disaffezionarsi al verbo uertere, dall’altra favorito l’utilizzo non solo di interpretari, interpretatio e interpres, ma anche di transferre, translatio e translator, sebbene interpres sia rimasto il sostantivo più impiegato dagli autori tardoantichi per indicare i traduttori (cf. i dati raccolti in Chiesa 1987, 24).
Le prime attestazioni di translator nel significato di ‘traduttore’ si trovano in Ilario di Poitiers, che, discutendo del modo in cui fu tradotto l’esordio della Genesi, chiama i Settanta translatores septuaginta (1) HIL. PICT. in psalm. 2,2: Sed translatores septuaginta ‘in principio’ ediderunt, ceteris diuerse transferentibus , definizione usata in alternanza con interpretes septuaginta (cf. Milhau 1990, 69). Così sono definiti anche il traduttore della Bibbia ebraica Aquila (2) HIL. PICT. in psalm. 59,1: Nam secundum Aquilam, qui translator legis Iudaeis post passionem Domini fuit, ita scribitur: ‘cum percussit ualles’ e i traduttori delle Veteres latinae (3) HIL. PICT. in psalm. 158,32: Quod enim Latini translatores ‘imperfectum’ interpretati sunt, id in Graecis libris ἀκατέργαστον scribitur ; in quest’ultima attestazione si può notare come il nomen agentis sia utilizzato in combinazione con il verbo interpretari, così come nella successiva testimonianza proveniente da Ambrogio (4) AMBR. in psalm. 118 12,7,1: aliqui codices habent, in saeculum, quia Graecus εἰς τὸν αἰῶνα posuit, quod diuerse interpretati sunt translatores, alii ‘in aeternum’, alii ‘in saeculum’. . A proposito di quest’ultimo passo, in cui si discute dell’ambiguità dell’espressione greca εἰς τὸν αἰῶνα, è stata osservata l’influenza che potrebbe aver avuto su Ambrogio un altro brano di Ilario, in cui vengono utilizzati il sostantivo interpres e il verbo transferre (psalm. 118,3: Latini quidem interpretes ambigua id significatione et minus propria transtulerunt. Nam quod apud illos est: Εἰς τὸν αἰῶνα, Κύριε, id nobis cum est in aeternum, Domine translatum; cf. Pizzolato 1987, 16-17). Dall'analisi di queste attestazioni, si può dedurre che per i due autori questi termini potevano essere interscambiabili.
In tale contesto bisogna menzionare soprattutto Girolamo, che sia nei prologhi alla Vulgata (su cui si veda Bona 2019) sia nell’epistula ad Pammachium de optimo genere interpretandi (su cui si veda Bona 2008; cf. anche Bona 2017) diede contributi fondamentali alla riflessione tardoantica sulla traduzione e sul ruolo del traduttore. Proprio nel celebre paragrafo della lettera a Pammachio in cui professa di voler non uerbum e verbo, sed sensum exprimere de sensu (epist. 57,5), per comprovare la bontà della sua scelta Girolamo dice di volersi appellare alla translatoris auctoritas (5) HIER. epist. 57,5: sufficit mihi ipsa translatoris auctoritas, qui ita in prologo earundem orationum locutus est , ovvero all’autorità di Cicerone e a quanto affermato in opt. gen. 14. Dall’analisi delle occorrenze di interpres e translator in Girolamo, non sembra però che lo Stridonense carichi di valenze particolari le due parole, che perciò vanno a configurarsi come sinonimi. Nella stessa epist. 57 vengono citati i septuaginta translatores (6) HIER. epist. 57,10: reddant rationem, cur septuaginta translatores interposuerint: ‘respice me’ , che tornano in altri punti dell’opera geronimiana (7) HIER. epist. 65,9: sed sciendum, quod error scriptorum septuaginta translatoribus non debeat inputari (8) HIER. in Hab. prol. l. 5-6: Deinde ubi LXX translatores et Symmachus et Theodotio λῆμμα, id est assumptionem interpretati sunt, in Hebraeo poni MASSA (9) HIER. in Dan. 4,6 l. 819-821: Exceptis LXX translatoribus, qui haec omnia nescio qua ratione praeterierunt, tres reliqui ‘collegam’ interpretati sunt. Vnde iudicio magistrorum ecclesiae, editio eorum in hoc uolumine repudiata est, et Theodotionis uulgo legitur quae et Hebraico et ceteris translatoribus congruit ; così come in Ilario, inoltre, translator è utilizzato da Girolamo per indicare altri traduttori delle Sacre Scritture, greci e latini (9) HIER. in Dan. 4,6 l. 819-821: Exceptis LXX translatoribus, qui haec omnia nescio qua ratione praeterierunt, tres reliqui ‘collegam’ interpretati sunt. Vnde iudicio magistrorum ecclesiae, editio eorum in hoc uolumine repudiata est, et Theodotionis uulgo legitur quae et Hebraico et ceteris translatoribus congruit (10) HIER. in Ezech. 4,16 l. 1280-1281: ‘decorem’ iuxta Symmachum ob sensus elegantiam interpretati sumus; alioquin et in Hebraeo ‘thopherth’, et in reliquis translatoribus καύχησις, ‘gloriatio’ dicitur (11) HIER. in Eph. 2,3 p. 485A: id quod nunc Latinus translator expressit, ‘ne deficiatis’, potest iuxta Graeci sermonis ambiguitatem et ita legi, ‘ne deficiam’ . A proposito di altri Padri della Chiesa, è notevole sottolineare che Agostino, sebbene utilizzi transferre nel significato di ‘tradurre’ (cf. ad esempio doctr. christ. 4,7: sicut ex Hebraeo in Latinum eloquium presbytero Hieronymo utriusque linguae perito interpretante translata sunt; in psalm. 131,11: nam ex Hebraea transtulerunt in Graecam, et ex Graeca translata sunt nobis in Latinam. Fuerunt enim qui uigilarent in scripturis), non impieghi mai la parola translator.
Le attestazioni di translator censite finora riguardano traduzioni di testi sacri, ma tale sostantivo può trovarsi anche in riferimento a traduzioni di altri generi di testi: ad esempio, Dionigi il Piccolo si definisce translator nella prefazione della traduzione del De conditione uel creatione hominis di Gregorio di Nissa (12) DIONYS. EXIG. epist. ad Eugipp. 2: quae officio translatoris explicui, non censoris iudicio comprobaui e nella prefazione alla traduzione latina della Vita Pachomii (13) DIONYS. EXIG. uita Pachom. prol.: sancti Pachomii uitam, sicut in Graeco reperta est, fide translatoris exsoluens (su queste prefazioni, cf. Chiesa 1987, 29-30).
Infine, sebbene la quasi totalità delle attestazioni tardoantiche di translator rimandino alla sfera del ‘tradurre’, si devono riscontrare alcune eccezioni. Due rimandano all’atto di trasferire un testo tramite la copia. In una lettera allo scriba ravennate Deusdedit, Cassiodoro invita il suo corrispondente a non manipolare i documenti, ma semplicemente a trasmetterli fedelmente tramite la copia (14) CASSIOD. uar. 12,21,4: Translator esto, non conditor antiquorum gestorum (cf. Oppedisano 2023). Allo stesso modo, nella lettera di Sidonio Apollinare a Firmino che chiude il nono libro delle sue epistole, la parola translator è collegata all’atto del copiare (15) SIDON. epist. 9,16,2: raptim coactimque translator festinus exscripsi (cf. Giannotti 2023, 119). Nel Codex Iustinianus, invece, la parola translator viene impiegata per indicare colui che compie un trasferimento di proprietà (16) COD. Iust. 7,72,10,3: iusiurandum sacrosanctis euangeliis propositis uenditorem uel translatorem rerum praestare (cf. VIR, translatio): come osservato da Gradenwitz (1934, 149), si tratta dell'unica attestazione del termine nei testi giuridici tardoantichi.
- Bettini 2012: M. Bettini, Vertere. Un’antropologia della traduzione nella cultura antica, Torino 2012
- Bona 2008: E. Bona, La libertà del traduttore. L’epistola de optimo genere interpretandi di Gerolamo, Roma; Acireale 2008
- Bona 2017: E.Bona, Il prologo alla traduzione geronimiana del Chronicon di Eusebio e il problema della traduzione dei testi sacri, «Commentaria Classica» 4 (2017), 77-88 (https://www.commentariaclassica.altervista.org/bona.pdf)
- Bona 2019: E. Bona, «Causas erroris non est meum exponere» (Hier., Pr. Pent). Riflessioni sulla LXX nei prologhi alla Vulgata, in L. Arcari (ed.), Acri Sanctorum Investigatori. Miscellanea di studi in memoria di Gennaro Luongo, Roma 2019, 519-44
- Bona 2021: E. Bona, La contrapposizione fra uerba e sensus in Gerolamo: un falso problema?, «Rivista di filologia e istruzione classica» 149 (2021), 143-73
- Chiesa 1987: P. Chiesa, Ad verbum o ad sensum? Modelli e coscienza metodologica della traduzione tra tarda antichità e alto medioevo, «Medioevo e Rinascimento» 1 (1987), 1-51
- De Paolis 2013: P. De Paolis, Le letture alla scuola del grammatico, «Paideia» 68 (2013), 465-87 (https://doi.org/10.1400/210789)
- Facchini Tosi 2013: C. Facchini Tosi, Neologismi di nomina agentis in -tor, «Euphrosyne» 41 (2013), 451-78
- Folena 1991: G. Folena, Volgarizzare e tradurre, Torino 1991
- Giannotti 2023: F. Giannotti, Translation vs Decadence. Revisiting Sidonius Apollinaris’ Ep. 8,3, «Pan» 12 (2023), 115-29 (https://doi.org/10.17417/1209)
- Goldberg 2022: Terence, Andria. Edited with Introduction and Notes by S.M. Goldberg, Cambridge 2022
- Gradenwitz 1934: O. Gradenwitz, Kodikeutenhand in Justinians Urgesetzen, «Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte. Romanistische Abteilung» 54 (1934), 147-61
- Magni 2016: E. Magni, Le nominalizzazioni agentive in -tor, in P. Poccetti (ed.), Latinitatis rationes: Descriptive and Historical Accounts for the Latin Language, Berlin; Boston 2016, 101-17
- McElduff 2013: S. McElduff, Roman Theories of Translation: Surpassing the Source, New York; Abingdon 2013
- Milhau 1990: M. Milhau, Le grec, une clé pour l’intelligence des Psaumes: étude sur les citations grecques du Psautier contenues dans les Tractatus super Psalmos d’Hilaire de Poitiers, «Revue des Études Augustiniennes» 36 (1990), 67-79 (https://doi.org/10.1484/J.REA.5.104608)
- Mitchell 1979: Th.N. Mitchell, Cicero. The Ascending Years, New Haven; London 1979
- OLD: Oxford Latin Dictionary. Edited by P.G.W. Glare, Second Edition, Oxford 2012
- Oppedisano 2023: F. Oppedisano, Lo scriba di Ravenna e la prefettura del pretorio tardoantica, in R. Lizzi Testa, G. Marconi (ed.), The Collectio Avellana and the Development of Notarial Practices in Late Antiquity, Turnhout 2023, 285-96
- Pizzolato 1987: Sant’Ambrogio, Commento al Salmo 118, II: Lettere XII-XXII. Introduzione, traduzione, note e indici di L.F. Pizzolato, Milano; Roma 1987
- Reiff 1959: A. Reiff, Interpretatio, imitatio, aemulatio. Begriff und Vorstellung literarischer Abhängigkeit bei den Römern, Köln 1959
- Schad 2007: S. Schad, A Lexicon of Latin Grammatical Terminology, Pisa; Roma 2007
- Serra Zanetti 1961: P. Serra Zanetti, Sul criterio e il valore della traduzione per Cicerone e S. Girolamo, in Atti del I congresso internazionale di studi ciceroniani, II, Roma 1961, 355-405
- Torcello 2025: T. Torcello, Vel Platone dicente vel Tullio. Sulle citazioni tradotte da Platone nel corpus ciceroniano, in M. De Nonno, E. Romano (ed.), Atti del VII Seminario nazionale per dottorandi e dottori di ricerca in studi latini, Palermo 2025, 180-98 (https://www.classicocontemporaneo.eu/PDF/663.pdf)
- Traina 1970: A. Traina, Vortit barbare. Le traduzioni poetiche da Livio Andronico a Cicerone, Roma 1970
- Traina 1989: A. Traina, Le traduzioni, in Lo spazio letterario di Roma antica. II: La circolazione del testo. Roma 1989, 93-115
- VIR: Vocabolarium Iurisprudentiae Romanae. I-V, Berlin; Boston 1933-1987
| DC Field | Value |
|---|---|
|
dc.identifier |
ECF_article_26445 |
|
dc.title |
translator |
|
dc.contributor.author |
Cattaneo Gianmario |
|
dc.publisher |
Edizioni Ca’ Foscari - Venice University Press, Fondazione Università Ca’ Foscari |
|
dc.type |
Articolo |
|
dc.language.iso |
it |
|
dc.identifier.uri |
http://edizionicafoscari.it/it/edizioni4/riviste/lalalexit/2025/1/translator/ |
|
dc.description.abstract |
Alla pari di transferre e translatio, nella tarda antichità la parola translator nel significato di ‘traduttore’ iniziò a essere utilizzata in concorrenza con interpres. Nella voce è analizzata l’evoluzione della terminologia collegata alla traduzione, con particolare riferimento alla teorizzazione geronimiana. Nella parte conclusiva sono ricordati alcuni significati secondari che assume il termine translator. |
|
dc.relation.ispartof |
LaLaLexiT |
|
dc.relation.ispartof |
Vol. 1 | Luglio 2025 |
|
dc.issued |
2025-07-30 |
|
dc.identifier.issn |
|
|
dc.identifier.eissn |
2375-1355 |
|
dc.rights |
Creative Commons Attribution 4.0 International Public License |
|
dc.rights.uri |
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |
|
dc.identifier.doi |
10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/004 |
|
dc.peer-review |
yes |
|
dc.subject |
Holy Scriptures |
|
dc.subject |
Jerome |
|
dc.subject |
Translation |
|
dc.subject |
Translator |
|
dc.subject |
['lalalexit'] |
| Download data |