Project |
LaLaLexiT
Glossary | Digital glossary
Lemma | abiectio
abiectio
- Andrea Arrighini - Ca' Foscari Venezia - email
Abstract
The noun abiectio, used only in prose works, is first attested in Cic. Pis. 88, where it refers to a state of dejection. Starting with Tertullian, Christian authors generally use this word to evoke the idea of humilitas, already suggested by the occurrence of abiectio in psalm. 21,7, which was subjected to a careful exegesis. Among the loci discussed in the entry, we find Ambr. extra coll. 5,6 (an extract from the letter written on behalf of the Council of Aquileia, held in 381, asking the emperors for the abiectio of Ursinus, rival of Pope Damasus), Querol. 76,1 (where the slave Pantomalus describes as sordidior the abiectio resulting from the conclusion of prestigious assignments) and Salu. gub. 5,44 (a famous passage denouncing the severity of tax burdens on the citizens of the Empire).
Language: it
Copyright © 2025 Andrea Arrighini. This is an open-access work distributed under the terms of the Creative Commons Attribution License (CC BY). The use, distribution or reproduction is permitted, provided that the original author(s) and the copyright owner(s) are credited and that the original publication is cited, in accordance with accepted academic practice. The license allows for commercial use. No use, distribution or reproduction is permitted which does not comply with these terms.
Permalink http://doi.org/10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/011
- TERT. adu. Iud. 14,1-2: 1. Duos dicimus Christi habitus a prophetis demonstratos, totidem aduentus eius praenotatos: unum in humilitate ... 2. ... uermem se pronuntians et non hominem, ignominia hominum et abiectio plebis
- TERT. patient. 7,3: Ita detriment‹or›um patientiae fastidium opulentiae praeministrauit demonstrans per abiectionem diuitiarum laesuras quoque earum computandas non esse
- PAVL. NOL. epist. 12,4: Nam idcirco rex gloriae et dominus maiestatis exinaniuit se formam serui accipiens et inuisibilem magnitudinem suam uisibili abiectione contexit, ut nos ueteri illo male conceptae adrogantiae morbo foris altos, intus obtritos in formam sublimitatis suae per formulam nostrae in se humilitatis attolleret
- AMBR. bon. mort. 7,28: Cotidie ad edendum et bibendum surgimus, et nullus expletur, ut non post momentum esuriat ac sitiat. Cotidie lucrum quaerimus, et nullus cupiditati modus ponitur. ‘Non satiabitur’, inquit, ‘oculus uidendo nec auris auditu’. Qui diligit argentum non satiabitur argento. Nullus finis laboris et nullus est fructus abundantiae. Cupimus cotidie scire noua, et quid est ipsa scientia nisi cotidiani doloris abiectio?
- AMBR. Iac. 1,6,23: Heredem te fecit, coheredem te fecit, ‘heredem Dei, coheredem Christi’: ‘spiritum’ tibi ‘adoptionis’ infudit ... Coheres Christi es, si compatiare, si commoriare, si consepeliare cum Christo. Suscipe passiones eius, ut supra passiones cum eodem esse merearis. Vide quomodo tibi peccata superiora donauit, ut nihil faceret obesse quod peccasti ... Quid enim te angit? An ignobilitatis abiectio? Sed erit tibi in futurum gloriosa nobilitas deuotionis ac fidei
- AMBR. off. 1,41,205: Non praetereamus etiam sanctum Laurentium qui cum uideret Xistum episcopum suum ad martyrium duci, flere coepit non passionem illius sed suam remansionem. Itaque his uerbis appellare coepit: “Quo progrederis sine filio, pater? Quo, sacerdos sancte, sine diacono properas tuo? Numquam sacrificium sine ministro offerre consueueras. Quid in me ergo displicuit, pater? Num degenerem probasti? Experire certe utrum idoneum ministrum elegeris. Cui commisisti dominici sanguinis consecrationem, cui consummandorum consortium sacramentorum, huic sanguinis tui consortium negas? Vide ne periclitetur iudicium tuum dum fortitudo laudatur. Abiectio discipuli detrimentum est magisterii. Quid quod illustres, praestantes uiri discipulorum certaminibus quam suis uincunt? Denique Abraham filium obtulit, Petrus Stephanum praemisit”
- AMBR. extra coll. 5,6: Oramus ergo ut iam et populo Romano, qui post relationem praefecti urbis pendet incertus, et nobis sacerdotibus securitatem indicta importunissimi hominis abiectione tribuatis
- HIER. epist. 53,8,15: Malachias aperte et in fine omnium prophetarum de abiectione Israhel et uocatione gentium: ‘non est mihi’, ait, ‘uoluntas in uobis, dicit dominus exercituum, et munus non accipiam de manu uestra’
- HIER. epist. 120,10,6: Si Esau et Iacob necdum nati erant nec aliquid egerant boni aut mali, ut uel promererentur deum uel offenderent, et electio eorum atque abiectio non merita singulorum, sed uoluntatem eligentis et abicientis ostendit, quid ergo dicimus?
- HIER. epist. 129,6,2: Si enim occidentem tantum sequuntur litteram et non spiritum uiuificantem, ostendant terram repromissionis lacte et melle manantem; sin autem per tropologiam dictum putant pro rerum omnium abundantia, et nos confessionis terram terramque uiuentium terrae ueprium praeferimus dicente Domino ad Moysen de abiectione Israhelis et adsumptione gentium: ‘Dimitte me, ut deleam populum istum et faciam te in gentem magnam’
- AVG. conf. 1,20: Falli nolebam, memoria uigebam, locutione instruebar, amicitia mulcebar, fugiebam dolorem, abiectionem, ignorantiam
- AVG. in psalm. 21, enarr. 1,7: ‘Ego autem sum uermis, et non homo’. Ego autem iam non ex persona Adam loquens, sed ego proprie Iesus Christus sine semine in carne natus sum, ut essem in homine ultra homines; ut uel sic dignaretur imitari humana superbia humilitatem meam. ‘Opprobrium hominum et abiectio plebis’
- AVG. in psalm. 21, enarr. 2,7-8: 7. ‘Ego autem sum uermis, et non homo. Vermis, et non homo’; nam est et homo uermis; sed ille: ‘Vermis, et non homo’. Vnde non homo? Quia Deus. Quare ergo sic se abiecit ut diceret: ‘Vermis’? An quia uermis de carne sine concubitu nascitur, sicut Christus de Maria uirgine? Et uermis, et tamen non homo. Quare uermis? Quia mortalis, quia de carne natus, quia sine concubitu natus. Quare non homo? quia ‘in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum’. 8. ‘Opprobrium hominum et abiectio plebis’ … Videte quae patitur Dominus, adtendite Christiani: ‘opprobrium hominum et abiectio plebis’
- AVG. in psalm. 109,2: Verumtamen, fratres, quia incredibile, uidebatur hominibus quod promittebat Deus, ex hac mortalitate, corruptione, abiectione, infirmitate, puluere et cinere futuros homines aequales angelis Dei; non solum scripturam cum hominibus fecit, ut crederent, sed etiam fidei suae posuit mediatorem, non quemlibet principem, aut quemlibet angelum uel archangelum, sed unicum Filium
- AVG. serm. 157,3: Traditus ergo ille excelsus, per quem facta sunt omnia, traditus propter formam serui in opprobrium hominum et abiectionem plebis, in contumelias, in flagella, in mortem crucis; docuit ergo nos exemplo passionis cum quanta patientia in illo ambulemus, et firmauit nos exemplo suae resurrectionis quid ab illo patienter sperare debeamus
- AVG. serm. 302,2-3: 3. Ideo enim Christiani facti sumus, non propter hanc temporalem uitam ... Multa damna Christianorum et lucra impiorum: et rursus multa damna impiorum et lucra Christianorum. Et multi honores impiorum et abiectiones Christianorum: et rursus multi honores Christianorum et abiectiones impiorum … hinc intellegitur quare simus Christiani, quia non propter temporalia et transeuntia uel bona, uel mala, sed propter uitanda mala quae non transibunt, et propter adipiscenda bona quae terminum non habebunt
- AVG. serm. 313A,1: Duo sunt enim quae faciunt Christianorum angustam uiam: uoluptatis abiectio, et tolerantia passionis ... 2. Angustam, ut dicere coeperam, et artam Christianorum uiam duae res faciunt: contemptus uoluptatis, et tolerantia passionis
- QVEROL. 75,2-76,1: 75,2. Domini sunt, dicant quod volunt: quamdiu libuerit, tolerandum est. 3. Dii boni, numquamne indulgendum est mihi quod dudum peto, ut meus ille durus et dirus nimis aut ex municipe aut ex togato aut ex officii principe? Quamobrem istud dico? 76,1. Quia post indulgentiam sordidior est abiectio DigilibLT
- SALV. gub. 1,6: Aiunt igitur a Deo omnia praetermitti, quia nec coerceat malos nec tueatur bonos, et ideo in hoc saeculo deteriorem admodum statum esse meliorum, bonos quippe esse in paupertate malos in abundantia, bonos in infirmitate malos in fortitudine, bonos semper in luctu malos semper in gaudio, bonos in miseria et abiectione malos in prosperitate et dignitate
- SALV. gub. 4,32: Iam uero illud quale, quam sanctum, quod si qui ex nobilibus conuerti ad Deum coeperit, statim honorem nobilitatis amittit? Aut quantus in Christiano populo honor Christi est, ubi religio ignobilem facit? Statim enim ut quis melior esse temptauerit, deterioris abiectione calcatur: ac per hoc omnes quodammodo mali esse coguntur, ne uiles habeantur
- SALV. gub. 5,44: Ac sicut solent aut hi qui hostium terrore compulsi ad castella se conferunt, aut hi qui perdito ingenuae incolumitatis statu ad asylum aliquod desperatione confugiunt, ita et isti, quia tueri amplius uel sedem uel dignitatem suorum natalium non queunt, iugo se inquilinae abiectionis addicunt, in hanc necessitatem redacti ut extorres non facultatis tantum, sed etiam condicionis suae atque exulantes non a rebus tantum suis, sed etiam a se ipsis ac perdentes se cum omnia sua et rerum proprietate careant et ius libertatis amittant
- SALV. gub. 7,40: Itaque agnouit hoc ille dux nostrae partis, qui eandem urbem hostium quam eodem die uictorem se intraturum esse praesumpsit, captiuus intrauit. Probauit scilicet quod propheta dixit: Quia non est hominis uia eius, nec uiri est ut ambulet et dirigat gressus suos. Nam quia uiam suam iuris sui esse existimauit, nec gressum directionis habuit nec uiam salutis inuenit. Effusa est, ut legimus, abiectio super principem, seductus est in inuio et non in uia, et ad nihilum deductus est uelut aqua decurrens
- ENNOD. dict. 5, p. 440,15-16: Da, bone imperator, dignam tua electione uirtutem, quia sub pio principe nulla militem decolorat abiectio
- ENNOD. dict. 21, p. 485,28-486,2: Talem technam in supplicationibus fucata seruat urbanitas, ut utatur conposita humilitate pro iaculis, quatenus conmento superbae abiectionis nihil ei relinquat liberum, qui rogatur
- ENNOD. epist. 3,24 p. 89,22-25: Taceo, quod linguam, quam usus mobilem fecerat, alter usus hebetauit, esse pro facundia silentium, abiectionem a nobis diligi pro coturno
- ENNOD. epist. 4,15 p. 109,23-26: Procliuior ad inpetrandum uia est, quotiens a religioso aliquid exigit abiectio deprecantis: coactus enim praestat affectum qui miseriis supplicis inuitatur: non potest adferre obuias manus cui imperat propositum adflictos audire
- ENNOD. epist. 6,3 p. 149,22-24: Rerum omnium cursus obsequiis corporis, animarum constat imperio: aliud nobilitat caelestis adfinitas, aliud abiectio terrena summittit
- ENNOD. epist. 8,3 p. 202,6-8: Destinasti mihi dictiones tuas, in quibus etsi non fuit optanda sublimitas, non tamen deprehensa est quae sorderet abiectio
- ENNOD. opusc. 2 p. 300,21-301,4: Sed quaeso primum ad leges publicas, deinde ad iudices ora conuertite, qui possunt in defensione sua sic eloqui: nos, quos Dei seruitium post istarum rerum abiectionem fecit ingenuos, qui seruulorum insultantium contumelias aut despicimus aut ridemus, quibus scriptum est de famulis per apostolum: mementote quia uester et illorum dominus in caelis est, ad haec saeculi mala reuocabimur?
- ENNOD. opusc. 2 p. 318,20-22: Nolo occasione personae innumeris datura dignitatem fiat in abiectione possessio, ne, dum homo incessitur, lex diuina frangatur
- ENNOD. opusc. 4 p. 389,15-17: Difficile est praeter Deum deprehendere quicquid obsequendi argumentis inuoluitur: prouide flagitium celat abiectio: raro in lucem erumpunt crimina, quae auctor obtemperandi scierit fuco sepelire
- CASSIOD. in psalm. 21,1 l. 27-30: Per totum quidem psalmum loquitur dominus Christus; sed primo capite derelictum se clamat a Patre ut dispensatam scilicet susceperit passionem, potentissimam humilitatem suam hominum abiectione commendans
- CASSIOD. in psalm. 21,7 l. 167-178: ‘Ego autem sum uermis et non homo; opprobrium hominum et abiectio plebis’. Hoc per figuram dicitur tapinosin, quae Latine humiliatio nuncupatur, quoties magnitudo mirabilis rebus humillimis comparatur; sicut apostolus ait: ‘Infirma huius mundi elegit, ut confundat fortia. Vermis’, nimia quidem uidetur abiectione temnibilis sed magni continet sacramenta mysterii: nascitur absque concubitu, repit humilis, mouetur sine sonitu. Quae si consideres, non immerito dominum Christum uermem appellatum esse cognosces. ‘Vermis” ergo quia mortalis, quia de carne sine permixtione humani seminis natus est, quia uiae ipsius silentiosae et humiles exstiterunt
- CASSIOD. in psalm. 21,7 l. 192-195: ‘Abiectio plebis’ fuit, quando Pontius Pilatus dedit turbis potestatem, quem uellent sibi dimitti: illi Barabbam eligentes, Christum dominum potius abiecerunt
- CASSIOD. in psalm. 83,11 l. 219-226: O abiectio illa pulchra! O sublimitas ista foedissima! Ipsa est scilicet quae superius dicitur conuallis lacrimarum, palatiis omnibus sine dubitatione superior: ubi etsi ad tempus plangitur, inde tamen sine fine gaudetur. ‘Abiectus’ enim dicitur, qui humana aestimatione habetur extremus. Sed apud Deum ille magis honorabilis iudicatur, qui propter nomen ipsius inter homines uidetur esse despectus
- ALC. AVIT. epist. 2,1: Neque porro cadit in regiam quidem, sed philosophicam mentem maeroris abiectio
- DON. Ter. Ad. 647, 1-4: 1. MVLIERES PAVPERCVLAE] non potuit magis spoliare dignitate formae et aetatis puellam, quae amatur ab Aeschino, quam ut eam primo eodem nomine cum matre nominaret, deinde communiter diceret de ambabus uniuersa, quibus contemni debeant. 2. MVLIERES PAVPERCVLAE] addidit ‘pauperculae’, ut magis desperet Aeschinus impetrare posse has nuptias a patre, et item ‘quaedam’, ut ignobiles demonstrentur. 3. Et totum hoc cum abiectione pronuntiandum
- PRISC. gramm. II 73,10-14: Est autem quando abiectione i e correptam ponunt ante ‘us’, ut ‘Hectoreus’, ‘Agenoreus’, in quo similiter Ionas sequuntur: illi enim quoque abiciunt i in huiuscemodi nominibus, si non genetiuus primitiui par sit nominatiuo possessiui, quare ‘Ἀχίλλειος’ dicunt, ne, si ‘Ἀχίλλεος’ dicant, putetur primitiui genetiuus DigilibLT
- PRISC. gramm. II 123,17-20: In ‘il’ uel ‘ul’ desinentia, siue a nominibus seu a uerbis deriuata sint, fiunt abiectione extremarum uocalium siue syllabarum primitiui, ut ‘pugillus pugil’, ‘uigilo uigil’, ‘consulo consul’, ‘exulo exul’, ‘praesulo praesul’ DigilibLT
- PRISC. gramm. II 127,20-23: In ‘or’ et in ‘ur’ a uerbis inuenio fieri abiectione o, ut ‘coloro color’, ‘laboro labor’, ‘honoro honor’, ‘decoro decor’, ‘adoro ador’, ‘murmuro murmur’, ‘auguro augur’, ‘saturo satur’: hoc tamen facit et femininum ‘satura’ et neutrum ‘saturum’ DigilibLT
- PRISC. gramm. II 186,15-19: Genetiuus secundum locum sibi defendit: hic quoque naturale uinculum generis possidet et nascitur quidem a nominatiuo, generat autem omnes obliquos sequentes; datiuus, qui magis amicis conuenit, tertium, et quod uel eandem habet uocem genetiuo uel unius abiectione uel mutatione literae ab eo fit DigilibLT
- PRISC. gramm. II 255,6-8: Romani autem plerumque solent in ‘on’ terminantia etiam abiectione n proferre per o, ut ‘leo’, ‘draco’ DigilibLT
Nell’aduersus Iudaeos (1) TERT. adu. Iud. 14,1-2: 1. Duos dicimus Christi habitus a prophetis demonstratos, totidem aduentus eius praenotatos: unum in humilitate... 2.... uermem se pronuntians et non hominem, ignominia hominum et abiectio plebis Tertulliano si sofferma sui due habitus di Cristo. Il primo è evidenziato dal recupero di psalm. 21,7: come si avrà modo di precisare (cf. infra), è questo un passo di ampia fortuna presso gli autori cristiani, che vi leggono la prefigurazione dell’humilitas Christi. Sulla base di questa interpretazione, il Salvatore si dichiara uermis et non homo, e persino ignominia hominum et abiectio plebis, vale a dire oggetto di infamia e disprezzo da parte degli uomini e del popolo. Il secondo habitus è costituito, antiteticamente, dalla gloria (sublimitas). Nel De patientia (2) TERT. patient. 7,3: Ita detriment‹or›um patientiae fastidium opulentiae praeministrauit demonstrans per abiectionem diuitiarum laesuras quoque earum computandas non esse il vocabolo compare invece nella stringa per abiectionem diuitiarum e comunica il rifiuto delle ricchezze, con un significato assimilabile a quello di reiectio, come in Ambrogio (4) AMBR. bon. mort. 7,28: Cotidie ad edendum et bibendum surgimus, et nullus expletur, ut non post momentum esuriat ac sitiat. Cotidie lucrum quaerimus, et nullus cupiditati modus ponitur. ‘Non satiabitur’, inquit, ‘oculus uidendo nec auris auditu’. Qui diligit argentum non satiabitur argento. Nullus finis laboris et nullus est fructus abundantiae. Cupimus cotidie scire noua, et quid est ipsa scientia nisi cotidiani doloris abiectio? (cf. infra), Ennodio (29) ENNOD. opusc. 2 p. 300,21-301,4: Sed quaeso primum ad leges publicas, deinde ad iudices ora conuertite, qui possunt in defensione sua sic eloqui: nos, quos Dei seruitium post istarum rerum abiectionem fecit ingenuos, qui seruulorum insultantium contumelias aut despicimus aut ridemus, quibus scriptum est de famulis per apostolum: mementote quia uester et illorum dominus in caelis est, ad haec saeculi mala reuocabimur? (30) ENNOD. opusc. 2 p. 318,20-22: Nolo occasione personae innumeris datura dignitatem fiat in abiectione possessio, ne, dum homo incessitur, lex diuina frangatur e nella lettera consolatoria al re Gundobado di Avito di Vienne (36) ALC. AVIT. epist. 2,1: Neque porro cadit in regiam quidem, sed philosophicam mentem maeroris abiectio (Malaspina).
Vicino ai contenuti del primo passo tertullianeo si rivela l’estratto di una lettera di Paolino di Nola (3) PAVL. NOL. epist. 12,4: Nam idcirco rex gloriae et dominus maiestatis exinaniuit se formam serui accipiens et inuisibilem magnitudinem suam uisibili abiectione contexit, ut nos ueteri illo male conceptae adrogantiae morbo foris altos, intus obtritos in formam sublimitatis suae per formulam nostrae in se humilitatis attolleret . L’autore afferma che Dio, rex gloriae et dominus maiestatis, si fece uomo nella persona di Cristo, assumendo una forma serui e rivestendo la propria grandezza, invisibile, di una uisibilis abiectio. Il sostantivo sottolinea nuovamente la condicio humilis del Figlio e realizza con humilitas una polarità semantica che si oppone e al contempo si intreccia a quella delineata da maiestas e sublimitas: è infatti nell’apparenza abietta di Cristo che si rivela la maestà divina.
Il lessema ha diverse attestazioni nell’opera di Ambrogio. Nel De bono mortis (4) AMBR. bon. mort. 7,28: Cotidie ad edendum et bibendum surgimus, et nullus expletur, ut non post momentum esuriat ac sitiat. Cotidie lucrum quaerimus, et nullus cupiditati modus ponitur. ‘Non satiabitur’, inquit, ‘oculus uidendo nec auris auditu’. Qui diligit argentum non satiabitur argento. Nullus finis laboris et nullus est fructus abundantiae. Cupimus cotidie scire noua, et quid est ipsa scientia nisi cotidiani doloris abiectio? il vescovo milanese si sofferma sulla vanità delle attività quotidiane. La cupidigia, inesauribile, rende senza fine la rincorsa al guadagno. L’impossibilità di soddisfare tale avidità è ben riassunta dalla sentenza Qui diligit argentum non satiabitur argento (per cui cf. Eccles. 5,9; sul De bono mortis cf. Scazzoso 1968). Anche il desiderio di conoscere cose nuove rientra nello spettro del cotidianum: tale scientia si configura come un respingimento (abiectio) del dolor che segna ogni giornata (su questo capitolo cf. Wiesner 1970, 214-16). Nel De Iacob et uita beata (5) AMBR. Iac. 1,6,23: Heredem te fecit, coheredem te fecit, ‘heredem Dei, coheredem Christi’: ‘spiritum’ tibi ‘adoptionis’ infudit... Coheres Christi es, si compatiare, si commoriare, si consepeliare cum Christo. Suscipe passiones eius, ut supra passiones cum eodem esse merearis. Vide quomodo tibi peccata superiora donauit, ut nihil faceret obesse quod peccasti... Quid enim te angit? An ignobilitatis abiectio? Sed erit tibi in futurum gloriosa nobilitas deuotionis ac fidei il sostantivo compare in un passo che si sviluppa attraverso un susseguirsi di metafore giuridiche. L’uomo è heres Dei e coheres Christi: quest’ultimo status si realizza pienamente nella condivisione della sofferenza e della morte con Cristo (si compatiare, si commoriare, si consepeliare cum Christo), che ha condonato i peccati del mondo (tibi peccata superiora donauit, ut nihil faceret obesse quod peccasti). Nessuno può dunque farsi tormentare dall’avvilimento dovuto a una condizione umile (ignobilitatis abiectio), poiché l’ignobilitas è destinata a trasformarsi in gloriosa nobilitas (su questo paragrafo cf. Nauroy 2010, 530-2 note 84-87). Il termine torna nel De officiis (6) AMBR. off. 1,41,205: Non praetereamus etiam sanctum Laurentium qui cum uideret Xistum episcopum suum ad martyrium duci, flere coepit non passionem illius sed suam remansionem. Itaque his uerbis appellare coepit: “Quo progrederis sine filio, pater? Quo, sacerdos sancte, sine diacono properas tuo? Numquam sacrificium sine ministro offerre consueueras. Quid in me ergo displicuit, pater? Num degenerem probasti? Experire certe utrum idoneum ministrum elegeris. Cui commisisti dominici sanguinis consecrationem, cui consummandorum consortium sacramentorum, huic sanguinis tui consortium negas? Vide ne periclitetur iudicium tuum dum fortitudo laudatur. Abiectio discipuli detrimentum est magisterii. Quid quod illustres, praestantes uiri discipulorum certaminibus quam suis uincunt? Denique Abraham filium obtulit, Petrus Stephanum praemisit” : Ambrogio descrive il dialogo tra il diacono Lorenzo e il vescovo Sisto, prossimo al martirio (si tratta di papa Sisto II, ucciso nel 258 durante la persecuzione di Valeriano; cf. Scorza Barcellona 2000). Il Santo della graticola piange perché sarà costretto a sopravvivere alla morte del maestro e non si capacita del fatto che questi non voglia condividere tale sorte con lui. Prorompe quindi nella massima Abiectio discipuli detrimentum est magisterii, in cui abiectio, costruito con il genitivo oggettivo discipuli, esprime il rifiuto opposto dal maestro (la uaria lectio magistri, in luogo di magisteri, non altererebbe comunque il senso della frase; sul dialogo tra Lorenzo e Sisto cf. Lanéry 2006, 62-7; Marone 2009; Leyser 2021, 492-4). Di specifico interesse è poi la lettera ambrosiana redatta a nome del Concilio di Aquileia del 381 (7) AMBR. extra coll. 5,6: Oramus ergo ut iam et populo Romano, qui post relationem praefecti urbis pendet incertus, et nobis sacerdotibus securitatem indicta importunissimi hominis abiectione tribuatis (su questo Concilio e sulle sue fonti cf. Cuscito 1982). L’epistola, indirizzata a Graziano, Valentiniano e Teodosio, riferisce la netta presa di posizione del sinodo contro Ursino, rivale di Damaso nell’elezione al soglio pontificio del 366 (tra i numerosi studi sul conflitto che vide contrapporsi queste due personalità cf. Puglisi 1990; Carletti 2000; Pennacchio 2000; Raimondi 2009; Carletti 2011; Venken, Dupont 2019; Whiting 2021). In questo passo abiectio assume il significato tecnico di ‘deposizione’: Ambrogio si fa portavoce della richiesta di fermare l’azione destabilizzante di Ursino (4) e di provvedere alla sua destituzione, necessaria per il ripristino della securitas.
Il lemma ricorre anche nell’epistolario di Girolamo. Nella lettera CXX (9) HIER. epist. 120,10,6: Si Esau et Iacob necdum nati erant nec aliquid egerant boni aut mali, ut uel promererentur deum uel offenderent, et electio eorum atque abiectio non merita singulorum, sed uoluntatem eligentis et abicientis ostendit, quid ergo dicimus? l’autore ricorda le figure veterotestamentarie di Isacco e Ismaele, figli di Abramo, e di Esaù e Giacobbe, figli di Isacco (cf. rispettivamente Boudart 1995c; 1995d; 1995a; 1995b). Dio scelse come propri eletti Isacco e Giacobbe (cf. Ml 1,2-3; Rm 9,10-13): l’electio dei primi e l’abiectio di cui furono oggetto Ismaele ed Esaù non dipesero dai loro meriti, bensì dalla volontà di Dio, a cui va riconosciuto il potere di eleggere e riprovare (uoluntas eligentis et abicientis; per una panoramica sul concetto biblico di ‘elezione’ cf. Buis 1995). Il sostantivo assume il medesimo significato nell’epistula 129 (10) HIER. epist. 129,6,2: Si enim occidentem tantum sequuntur litteram et non spiritum uiuificantem, ostendant terram repromissionis lacte et melle manantem; sin autem per tropologiam dictum putant pro rerum omnium abundantia, et nos confessionis terram terramque uiuentium terrae ueprium praeferimus dicente Domino ad Moysen de abiectione Israhelis et adsumptione gentium: ‘Dimitte me, ut deleam populum istum et faciam te in gentem magnam’ , dove si ricorda il dialogo fra Dio, che afferma il ripudio di Israele, e Mosè: l’abiectio Israhelis – per cui cf. anche (8) HIER. epist. 53,8,15: Malachias aperte et in fine omnium prophetarum de abiectione Israhel et uocatione gentium: ‘non est mihi’, ait, ‘uoluntas in uobis, dicit dominus exercituum, et munus non accipiam de manu uestra’ – trova spiegazione in Es 32,7-10 (passo qui parzialmente citato), in cui la divinità denuncia la perversione del popolo ebraico e la sua idolatria.
Abiectio è ben testimoniato anche nell’opera di Agostino. Nella sezione conclusiva del libro I delle Confessioni (11) AVG. conf. 1,20: Falli nolebam, memoria uigebam, locutione instruebar, amicitia mulcebar, fugiebam dolorem, abiectionem, ignorantiam , l’Ipponense riflette sui propri peccati di fanciullo e ringrazia Dio, poiché sin dall’infanzia la sua personalità fu caratterizzata da tratti peculiari e fondanti: egli non voleva essere ingannato, godeva di buona memoria e di talento nell’espressione verbale, provava tenerezza per l’amicizia e rifuggiva il dolore, il disprezzo (abiectio) e l’ignoranza. In questo contesto il lemma definisce un moto negativo dell’anima, evitato al pari di dolor e ignorantia (su questo passo cf. Traina 1990, 46-7; Lomiento 2020, 51).
Come si accennava, parte della fortuna di abiectio in età tardoantica si deve alla sua presenza in psalm. 21,7 (Ego autem sum uermis et non homo opprobrium hominum et abiectio plebis), per cui sia Vet. Lat. che Vulg. recano l’espressione abiectio plebis, traduzione del greco ἐξουδένημα λαοῦ (forme di abiectio si leggono anche in Vulg. Ezech. 16,5; thren. 3,45; Sirach. 42,11). Nell’explanatio a questo salmo (12) AVG. in psalm. 21, enarr. 1,7: ‘Ego autem sum uermis, et non homo’. Ego autem iam non ex persona Adam loquens, sed ego proprie Iesus Christus sine semine in carne natus sum, ut essem in homine ultra homines; ut uel sic dignaretur imitari humana superbia humilitatem meam. ‘Opprobrium hominum et abiectio plebis’ Agostino, pur non commentando la stringa in cui compare abiectio, spiega che a parlare è Cristo, nato nella carne, ma sine semine, per essere uomo oltre gli uomini, affinché l’humana superbia potesse imitare la sua umiltà; ulteriori considerazioni su questo versetto si leggono nella seconda enarratio (13) AVG. in psalm. 21, enarr. 2,7-8: 7. ‘Ego autem sum uermis, et non homo. Vermis, et non homo’; nam est et homo uermis; sed ille: ‘Vermis, et non homo’. Vnde non homo? Quia Deus. Quare ergo sic se abiecit ut diceret: ‘Vermis’? An quia uermis de carne sine concubitu nascitur, sicut Christus de Maria uirgine? Et uermis, et tamen non homo. Quare uermis? Quia mortalis, quia de carne natus, quia sine concubitu natus. Quare non homo? quia ‘in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum’. 8. ‘Opprobrium hominum et abiectio plebis’ … Videte quae patitur Dominus, adtendite Christiani: ‘opprobrium hominum et abiectio plebis’ , dove l’idea di abiectio è anticipata dalla forma se abiecit e introdotta dal verbo patitur, evocativo della passio Christi. L’Ipponense motiva l’identificazione con il uermis in virtù della nascita di Cristo dalla carne, ma sine concubitu. Su tale salmo si sofferma anche Cassiodoro. Questi dapprima nota che l’humilitas di Cristo – definita potentissima, con significativo ossimoro – riceve lustro dal disprezzo di cui è oggetto da parte degli uomini (32) CASSIOD. in psalm. 21,1 l. 27-30: Per totum quidem psalmum loquitur dominus Christus; sed primo capite derelictum se clamat a Patre ut dispensatam scilicet susceperit passionem, potentissimam humilitatem suam hominum abiectione commendans , quindi si concentra sull’analisi retorica della citazione veterotestamentaria (33) CASSIOD. in psalm. 21,7 l. 167-178: ‘Ego autem sum uermis et non homo; opprobrium hominum et abiectio plebis’. Hoc per figuram dicitur tapinosin, quae Latine humiliatio nuncupatur, quoties magnitudo mirabilis rebus humillimis comparatur; sicut apostolus ait: ‘Infirma huius mundi elegit, ut confundat fortia. Vermis’, nimia quidem uidetur abiectione temnibilis sed magni continet sacramenta mysterii: nascitur absque concubitu, repit humilis, mouetur sine sonitu. Quae si consideres, non immerito dominum Christum uermem appellatum esse cognosces. ‘Vermis” ergo quia mortalis, quia de carne sine permixtione humani seminis natus est, quia uiae ipsius silentiosae et humiles exstiterunt . Essa costituisce un esempio di tapinosis (lat. humiliatio), figura che si fonda sulla comparatio fra una magnitudo mirabilis e res humillimae: è dunque attraverso immagini ‘basse’ che vengono espresse la grandezza e la maestà di Cristo. Così, benché il verme, per la sua abiezione, sembri disprezzabile (abiectione temnibilis), esso porta con sé i sacramenta magni mysterii: nasce senza concupiscenza (concubitus), striscia sul terreno (humilis) e si muove senza far rumore. Non è allora un caso che Cristo sia paragonato a questo invertebrato: Egli, nato dalla carne senza mischiarsi con il seme umano (sine permixtione humani seminis), è mortale e le sue uiae sono state silentiosae e humiles. Quanto alla definizione di abiectio plebis, Cassiodoro precisa che il riferimento è al comportamento della folla quando Ponzio Pilato le diede la possibilità di indicare chi dovesse essere liberato fra Cristo e Barabba (34) CASSIOD. in psalm. 21,7 l. 192-195: ‘Abiectio plebis’ fuit, quando Pontius Pilatus dedit turbis potestatem, quem uellent sibi dimitti: illi Barabbam eligentes, Christum dominum potius abiecerunt (per questo episodio cf. Mt 27,15-26; Mc 15,6-15; Lc 23,13-25; Gv 18,38-40). Tornando ad Agostino, il lemma si ripresenta nell’explanatio del Salmo 109 (14) AVG. in psalm. 109,2: Verumtamen, fratres, quia incredibile, uidebatur hominibus quod promittebat Deus, ex hac mortalitate, corruptione, abiectione, infirmitate, puluere et cinere futuros homines aequales angelis Dei; non solum scripturam cum hominibus fecit, ut crederent, sed etiam fidei suae posuit mediatorem, non quemlibet principem, aut quemlibet angelum uel archangelum, sed unicum Filium : il ragionamento concerne la promessa che Dio ha fatto agli uomini, destinati a divenire uguali agli angeli dopo aver sperimentato la mortalità, la corruzione fisica, l’abiezione, la polvere e la cenere. Anche in questo passo abiectio richiama una condizione di estrema humilitas, preludio di futura beatitudine. Tale certezza risuona nuovamente in un altro passaggio cassiodoreo (35) CASSIOD. in psalm. 83,11 l. 219-226: O abiectio illa pulchra! O sublimitas ista foedissima! Ipsa est scilicet quae superius dicitur conuallis lacrimarum, palatiis omnibus sine dubitatione superior: ubi etsi ad tempus plangitur, inde tamen sine fine gaudetur. ‘Abiectus’ enim dicitur, qui humana aestimatione habetur extremus. Sed apud Deum ille magis honorabilis iudicatur, qui propter nomen ipsius inter homines uidetur esse despectus , dove l’abiectio diviene pulchra e la sublimitas spregevole (foedissima): ciò che è abiectus è infatti extremus, ultimo, e Dio giudica più onorevolmente chi è disprezzato tra gli uomini (un concetto, questo, che trova nitida espressione in Mt 19,30; 20,16 e Mc 10,31). Il vocabolo ricorre con buona frequenza anche nell’omiletica agostiniana. Il sermo 157 (15) AVG. serm. 157,3: Traditus ergo ille excelsus, per quem facta sunt omnia, traditus propter formam serui in opprobrium hominum et abiectionem plebis, in contumelias, in flagella, in mortem crucis; docuit ergo nos exemplo passionis cum quanta patientia in illo ambulemus, et firmauit nos exemplo suae resurrectionis quid ab illo patienter sperare debeamus riprende, con minima variazione, psalm. 21,7: la riflessione verte sul sacrificio di Cristo per l’umanità. Nel sermo 302 (16) AVG. serm. 302,2-3: 3. Ideo enim Christiani facti sumus, non propter hanc temporalem uitam... Multa damna Christianorum et lucra impiorum: et rursus multa damna impiorum et lucra Christianorum. Et multi honores impiorum et abiectiones Christianorum: et rursus multi honores Christianorum et abiectiones impiorum … hinc intellegitur quare simus Christiani, quia non propter temporalia et transeuntia uel bona, uel mala, sed propter uitanda mala quae non transibunt, et propter adipiscenda bona quae terminum non habebunt (Pieri) Agostino sottolinea che l’orizzonte a cui i Cristiani guardano non è quello della uita temporalis. Come coloro che non credono in Cristo, essi subiscono damna e godono di lucra, ricevono onori e patiscono umiliazioni (abiectiones): la differenza fra i Cristiani e gli impii è però sostanziale, in quanto i primi sono proiettati verso la vita eterna e il raggiungimento dei beni che non avranno fine. Nel sermo 313/A (17) AVG. serm. 313A,1: Duo sunt enim quae faciunt Christianorum angustam uiam: uoluptatis abiectio, et tolerantia passionis... 2. Angustam, ut dicere coeperam, et artam Christianorum uiam duae res faciunt: contemptus uoluptatis, et tolerantia passionis l’Ipponense puntualizza che il cammino dei Cristiani è reso impervio da due prove: la ripulsa del piacere (uoluptatis abiectio) e la sopportazione della sofferenza (tolerantia passionis). Abiectio è qui usato nell’accezione di contemptus: prova ne è la presenza, nel paragrafo successivo, del medesimo concetto, riproposto con la lieve variazione contemptus uoluptatis, et tolerantia passionis.
Significativa è anche la presenza del lessema nell’anonimo Querolus (18) QVEROL. 75,2-76,1: 75,2. Domini sunt, dicant quod volunt: quamdiu libuerit, tolerandum est. 3. Dii boni, numquamne indulgendum est mihi quod dudum peto, ut meus ille durus et dirus nimis aut ex municipe aut ex togato aut ex officii principe? Quamobrem istud dico? 76,1. Quia post indulgentiam sordidior est abiectio , all’interno dell’esteso monologo pronunciato dal servo Pantomalus (scena VI, 67-76, Brandenburg; cf. Lana 1979, 95-102): costui accusa il dominus Querulo di essere ingratus e rancidus, pur ammettendo che egli non sia pericolosus (67,1). Nel passo in esame (cf. Brandenburg 2024, 488-91), aperto dalla sequenza Domini sunt (75,2), che sembra rievocare per contrasto la celebre espressione senecana serui sunt (epist. 47,1), l’asprezza di Pantomalo verso il padrone giunge al culmine: il servo vorrebbe che Querulo fosse un funzionario (ex municipe ed ex principe officii) o un avvocato (ex togato, 75,3) esautorato delle proprie mansioni (per il valore di ex in queste stringhe cf. ThLL V 2, 1102.10-46; per togatus nell’accezione tardoantica di ‘avvocato’ cf. Steinwenter 1937; Schetter 1989, 343-4; Santini 2006, 165 nota 242; Luceri 2007, 259; Arrighini 2022, 91-5). Tale auspicio si risolve nella caustica affermazione Quia post indulgentiam sordidior est abiectio: quando si sono sperimentati onori e prestigio (indulgentia) – dice Pantomalo – la loro perdita è dolorosa. Anche in questo brano abiectio evoca dunque la semantica del contemptus riservato a una condicio humilis (ThLL I, 92.43-54; Heyl 1912, 34-5).
Analogo significato assume il lemma nella prima occorrenza del De gubernatione Dei (19) SALV. gub. 1,6: Aiunt igitur a Deo omnia praetermitti, quia nec coerceat malos nec tueatur bonos, et ideo in hoc saeculo deteriorem admodum statum esse meliorum, bonos quippe esse in paupertate malos in abundantia, bonos in infirmitate malos in fortitudine, bonos semper in luctu malos semper in gaudio, bonos in miseria et abiectione malos in prosperitate et dignitate . Salviano di Marsiglia riporta l’opinione di quanti, sulla base del pensiero degli Epicurei, ritengono che Dio si disinteressi dell’uomo (1,5): prova ne sarebbe l’assenza di limiti per i malvagi (mali) e di protezione per gli onesti (boni). Secondo questa prospettiva, i primi godrebbero di prosperitas e dignitas; i secondi, all’opposto, sarebbero afflitti da miseria e abiectio. In gub. 4,32 (20) SALV. gub. 4,32: Iam uero illud quale, quam sanctum, quod si qui ex nobilibus conuerti ad Deum coeperit, statim honorem nobilitatis amittit? Aut quantus in Christiano populo honor Christi est, ubi religio ignobilem facit? Statim enim ut quis melior esse temptauerit, deterioris abiectione calcatur: ac per hoc omnes quodammodo mali esse coguntur, ne uiles habeantur la parola afferisce nuovamente alla semantica della riprovazione (cf. anche (22) SALV. gub. 7,40: Itaque agnouit hoc ille dux nostrae partis, qui eandem urbem hostium quam eodem die uictorem se intraturum esse praesumpsit, captiuus intrauit. Probauit scilicet quod propheta dixit: Quia non est hominis uia eius, nec uiri est ut ambulet et dirigat gressus suos. Nam quia uiam suam iuris sui esse existimauit, nec gressum directionis habuit nec uiam salutis inuenit. Effusa est, ut legimus, abiectio super principem, seductus est in inuio et non in uia, et ad nihilum deductus est uelut aqua decurrens ): l’autore dichiara che se un nobile comincia a convertirsi a Dio, subito perde il proprio prestigio (statim honorem nobilitatis amittit); chi si sforza di diventare migliore è persino calpestato con disprezzo (deterioris abiectione calcatur; cf. Pricoco 1976, 358). Particolare attenzione merita l’occorrenza del libro V (21) SALV. gub. 5,44: Ac sicut solent aut hi qui hostium terrore compulsi ad castella se conferunt, aut hi qui perdito ingenuae incolumitatis statu ad asylum aliquod desperatione confugiunt, ita et isti, quia tueri amplius uel sedem uel dignitatem suorum natalium non queunt, iugo se inquilinae abiectionis addicunt, in hanc necessitatem redacti ut extorres non facultatis tantum, sed etiam condicionis suae atque exulantes non a rebus tantum suis, sed etiam a se ipsis ac perdentes se cum omnia sua et rerum proprietate careant et ius libertatis amittant , in cui Salviano denuncia le esazioni che gravano sui cittadini romani, così ingenti da rendere preferibile dimorare presso i barbari (37). L’apparato imperiale opprime gli indigenti e le imposizioni fiscali costringono costoro ad affidarsi alla protezione dei ricchi proprietari (patrocinium, 39-40) e ad accettare la pratica del colonato: il sistema spinge i poveri a sottomettersi alla disprezzabile condizione di inquilini (inquilina abiectio) e a rinunciare al diritto alla libertà (ius libertatis; per il significato di inquilinus e il concetto di ‘inquilinato’ cf. Carrié 1997, 148-50; Rosafio 1984; Caliri 2018, 487-90; su gub. 5,38-45 cf. Goffart 2009; in merito a questo brano come fonte per il colonato cf. Mirković 1997, 106-7; sulla gravità delle imposizioni fiscali e sulla pratica del patrocinium cf. Messana 2010, 114-17).
Numerose occorrenze del lemma si incontrano nell’opera di Ennodio, nella quale abiectio identifica una condizione di humilitas (oltre ai passi che saranno discussi cf. anche (26) ENNOD. epist. 4,15 p. 109,23-26: Procliuior ad inpetrandum uia est, quotiens a religioso aliquid exigit abiectio deprecantis: coactus enim praestat affectum qui miseriis supplicis inuitatur: non potest adferre obuias manus cui imperat propositum adflictos audire ). In dict. 5 (23) ENNOD. dict. 5, p. 440,15-16: Da, bone imperator, dignam tua electione uirtutem, quia sub pio principe nulla militem decolorat abiectio (Hartel), l’autore invoca Cristo, bonus imperator, e precisa sentenziosamente che sotto la guida di un pius princeps nessun soldato può essere umiliato: il passo sviluppa quindi la metafora della militia Christi (per cui cf. Harnack 1981, 27-64; Benoît 1994). Analoga è la semantica della parola in dict. 21 (24) ENNOD. dict. 21, p. 485,28-486,2: Talem technam in supplicationibus fucata seruat urbanitas, ut utatur conposita humilitate pro iaculis, quatenus conmento superbae abiectionis nihil ei relinquat liberum, qui rogatur , dove essa compare nell’ossimoro superbae abiectionis e in contesto non religioso. Nel libro III dell’epistolario (25) ENNOD. epist. 3,24 p. 89,22-25: Taceo, quod linguam, quam usus mobilem fecerat, alter usus hebetauit, esse pro facundia silentium, abiectionem a nobis diligi pro coturno , Ennodio affronta il tema del proprio declino di uomo di lettere, e soprattutto di poeta, condizione difficile da conciliare con quella di diacono (è questo un motivo ricorrente nelle opere ennodiane databili all’inizio del VI secolo: cf. Vandone 2004, 118-20). Il brano, costruito sull’antitesi tra i campi semantici dell’humilitas e della sublimitas (cf., su tutte, l’opposizione tra ecclesiastica humilitas e quod ducit ad gloriam), afferma il rifiuto dell’orationum pompa: ora che l’autore ha sostituito la facundia con il silenzio, preferisce l’abiectio alla sublimità dello stile, evocata dalla metafora del cothurnus, la calzatura degli attori tragici (cf. Schröder 2007, 181-4 e 64-8 per la connessione fra silentium e humilitas in Ennodio; sull’immagine del cothurnus cf. Gioanni 2010, 97 nota 11; per un analogo contrasto fra abiectio e sublimitas in termini di qualità letteraria cf. (28) ENNOD. epist. 8,3 p. 202,6-8: Destinasti mihi dictiones tuas, in quibus etsi non fuit optanda sublimitas, non tamen deprehensa est quae sorderet abiectio ). Il termine assume dunque una valenza retorica, non del tutto nuova nella tradizione latina: già Cicerone (de orat. 3,104), infatti, si era servito del verbo abicere nella trattazione della amplificatio, utile non solo per mettere in risalto un oggetto, ma anche, eventualmente, per sminuirlo e svilirlo (ad extenuandum atque abiciendum; cf. ThLL I, 87.47-56). Su un altro dualismo, nella fattispecie tra anima e corpo, si fonda l’estratto di epist. 6,3 (27) ENNOD. epist. 6,3 p. 149,22-24: Rerum omnium cursus obsequiis corporis, animarum constat imperio: aliud nobilitat caelestis adfinitas, aliud abiectio terrena summittit : se infatti il corso delle cose dipende dalla sottomissione del corpo (obsequia corporis) e, all’opposto, dal dominio esercitato dall’anima (animarum imperium), l’abiectio terrena abbassa il primo, mentre l’adfinitas con il Cielo nobilita la seconda (cf. Vosters 1997, 307-8). Conclude la rassegna ennodiana l’attestazione della Vita sancti Antonii (31) ENNOD. opusc. 4 p. 389,15-17: Difficile est praeter Deum deprehendere quicquid obsequendi argumentis inuoluitur: prouide flagitium celat abiectio: raro in lucem erumpunt crimina, quae auctor obtemperandi scierit fuco sepelire . La narrazione riguarda un uir quidam che, colpevole di omicidio, crede di potersi sottrarre al peso del rimorso ritirandosi – protetto dallo schermo dell’umiltà (uelatus simplicitate) – ad secreta heremi (25), dove si illude di nascondere il delitto commesso sfruttando l’apparenza dimessa (abiectio; sull’opera e su questo specifico passo cf. rispettivamente Gioanni 2007 e Ausbüttel 2016, 166 nota 37).
Abiectio non manca infine di attestazioni nella tradizione esegetica e grammaticale. Donato se ne serve in una delle numerose note sull’intonazione con cui pronunciare una battuta, tipicamente introdotte dalla formula pronuntiandum (est; cf. e.g. anche Don. Ter. Ad. 161, 1; 187, 3; 199, 3): nel caso di Adelphoe 647 (37) DON. Ter. Ad. 647, 1-4: 1. MVLIERES PAVPERCVLAE] non potuit magis spoliare dignitate formae et aetatis puellam, quae amatur ab Aeschino, quam ut eam primo eodem nomine cum matre nominaret, deinde communiter diceret de ambabus uniuersa, quibus contemni debeant. 2. MVLIERES PAVPERCVLAE] addidit ‘pauperculae’, ut magis desperet Aeschinus impetrare posse has nuptias a patre, et item ‘quaedam’, ut ignobiles demonstrentur. 3. Et totum hoc cum abiectione pronuntiandum , il tono di disprezzo di Micione è funzionale alla beffa ordita ai danni del figlio adottivo Eschino, colpevole di aver taciuto la sua relazione con Panfila (cf. da Vela 2017, 160-9).
Prisciano impiega il sostantivo come tecnicismo per indicare la ‘soppressione’ di un fonema in una parola (38) PRISC. gramm. II 73,10-14: Est autem quando abiectione i e correptam ponunt ante ‘us’, ut ‘Hectoreus’, ‘Agenoreus’, in quo similiter Ionas sequuntur: illi enim quoque abiciunt i in huiuscemodi nominibus, si non genetiuus primitiui par sit nominatiuo possessiui, quare ‘Ἀχίλλειος’ dicunt, ne, si ‘Ἀχίλλεος’ dicant, putetur primitiui genetiuus (39) PRISC. gramm. II 123,17-20: In ‘il’ uel ‘ul’ desinentia, siue a nominibus seu a uerbis deriuata sint, fiunt abiectione extremarum uocalium siue syllabarum primitiui, ut ‘pugillus pugil’, ‘uigilo uigil’, ‘consulo consul’, ‘exulo exul’, ‘praesulo praesul’ (40) PRISC. gramm. II 127,20-23: In ‘or’ et in ‘ur’ a uerbis inuenio fieri abiectione o, ut ‘coloro color’, ‘laboro labor’, ‘honoro honor’, ‘decoro decor’, ‘adoro ador’, ‘murmuro murmur’, ‘auguro augur’, ‘saturo satur’: hoc tamen facit et femininum ‘satura’ et neutrum ‘saturum’ (41) PRISC. gramm. II 186,15-19: Genetiuus secundum locum sibi defendit: hic quoque naturale uinculum generis possidet et nascitur quidem a nominatiuo, generat autem omnes obliquos sequentes; datiuus, qui magis amicis conuenit, tertium, et quod uel eandem habet uocem genetiuo uel unius abiectione uel mutatione literae ab eo fit (42) PRISC. gramm. II 255,6-8: Romani autem plerumque solent in ‘on’ terminantia etiam abiectione n proferre per o, ut ‘leo’, ‘draco’ (cf. Schad 2007, s.v.): abiectio è dunque calco di ἀποβολή, usato con il medesimo significato dai grammatici greci (cf. Bécares Botas 1985, s.v. ἀποβολή; LSJ, s.v.; Dickey 2007, 226).
- Arrighini 2022: A. Arrighini, Echi di Seneca tragico nella scena II del Querolus, «PAN» 11 (2022), 79-98
- Ausbüttel 2016: Die beiden Heiligenviten: Vita beatissimi viri Epifani episcopi Ticinensis ecclesiae; Vita beati Antoni. Lateinisch und deutsch. Herausgegeben, eingeleitet und übersetzt von F.M. Ausbüttel, Darmstadt 2016
- Bécares Botas 1985: V. Bécares Botas, Diccionario de terminología gramatical griega, Salamanca 1985
- Benoît 1994: A. Benoît, Militia Christi: remarques sur les images militaires utilisées dans le christianisme ancien, «Ktèma» 19 (1994), 299-307
- Boudart 1995a: A. Boudart, Esaù, in Dizionario Enciclopedico della Bibbia, Roma 1995, 491 (trad. di Dictionnaire Encyclopédique de la Bible, Turnhout 1987)
- Boudart 1995b: A. Boudart, Giacobbe, in Dizionario Enciclopedico della Bibbia, Roma 1995, 614-15 (trad. di Dictionnaire Encyclopédique de la Bible, Turnhout 1987)
- Boudart 1995c: A. Boudart, Isacco, in Dizionario Enciclopedico della Bibbia, Roma 1995, 712-13 (trad. di Dictionnaire Encyclopédique de la Bible, Turnhout 1987)
- Boudart 1995d: A. Boudart, Ismaele (2), in Dizionario Enciclopedico della Bibbia, Roma 1995, 725 (trad. di Dictionnaire Encyclopédique de la Bible, Turnhout 1987)
- Brandenburg 2024: Y. Brandenburg, Aulularia siue Querolus. Prolegomena und Kommentar, Berlin; Boston 2024
- Buis 1995: P. Buis, Elezione, Dizionario Enciclopedico della Bibbia, Roma 1995, 466-7 (trad. di Dictionnaire Encyclopédique de la Bible, Turnhout 1987)
- Caliri 2018: E. Caliri, Inquilini siue serui nel V secolo d.C., in J. Cortadella Morral, O. Olesti i Vila, C. Sierra Martín (ed.), Lo viejo y lo nuevo en las sociedades antiguas: homenaje a Alberto Prieto. XXXVI Coloquio del GIREA, Besançon 2018, 487-506 (https://www.persee.fr/doc/girea_0000-0000_2018_act_36_1_1259)
- Carletti 2000: C. Carletti, Damaso I, santo, in Enciclopedia dei Papi, Roma 2000 ( https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-damaso-i_(Enciclopedia-dei-Papi)/)
- Carletti 2011: C. Carletti, «Damasus et Ursinus … asperrime conflictabant ». Luoghi, strategie, protagonisti di una guerriglia urbana nel IV secolo, in S. Cagnazzi, M. Chelotti, A. Favuzzi (ed.), Scritti di storia per M. Pani, Bari 2011, 75-88
- Carrié 1997: J.-M. Carrié, “Colonato del Basso Impero”: la resistenza del mito, in E. Lo Cascio (ed.), Terre, proprietari e contadini dell’impero romano. Dall’affitto agrario al colonato tardoantico, Roma 1997, 75-150
- Cuscito 1982: G. Cuscito, Il Concilio di Aquileia (381) e le sue fonti, «Antichità altoadriatiche» 22 (1982), 189-253 (http://hdl.handle.net/10077/21452)
- da Vela 2017: B. da Vela, From the Stage to the Court: Rhetorical and Dramatic Performance in Donatus’ Commentary on Terence, in S. Papaioannou, A. Serafim, B. da Vela (ed.), The Theatre of Justice. Aspects of Performance in Greco-Roman Oratory and Rhetoric, Leiden 2017, 157-74
- Dickey 2007: E. Dickey, Ancient Greek Scholarship. A Guide to Finding, Reading, and Understanding Scholia, Commentaries, Lexica, and Grammatical Treatises, from Their Beginnings to the Byzantine Period, Oxford; New York 2007
- Fruyt 2002: M. Fruyt, Les noms de procès en latin archaïque: les substantifs en -tiō, -tus, -tūra, in P. Defosse (ed.), Hommages à C. Deroux. II: Prose et linguistique, Médecine, Bruxelles 2002, 173-87
- Fruyt 2021: M. Fruyt, Le suffixe latin -tio (-tionis): principales característiques, in L. Unceta Gómez, C. González Vázquez, R. López Gregoris, A.M. Martín Rodríguez (ed.), «Amice benigneque honorem nostrum habes». Estudios lingüísticos en homenaje al profesor B. García-Hernández, Madrid 2021, 127-45
- Garzón Fontalvo 2020: E. Garzón Fontalvo, Latin Verbal Nouns in -tio: Interpretations and Selection Restrictions, «Lingue antiche e moderne» 9 (2020), 87-105 (https://doi.org/10.4424/lam92020-4)
- Gioanni 2007: S. Gioanni, Une figure suspecte de la sainteté lérinienne: saint Antoine d’après la Vita Antoni d’Ennode de Pavie, «Recherches Augustiniennes et Patristiques» 35 (2007), 133-87 (https://doi.org/10.1484/J.RA.5.102373)
- Gioanni 2010: Ennode de Pavie, Lettres. Tome II: Livres III et IV. Texte établi, traduit et commenté par S. Gioanni, Paris 2010
- Goffart 2009: W. Goffart, Salvian of Marseille, De gubernatione Dei 5,38-45 and the ‘colonate’ problem, «Antiquité Tardive» 17 (2009), 269-88
- Harnack 1981: A. von Harnack, Militia Christi. The Christian Religion and the Military in the First Three Centuries, Philadelphia 1981 (trad. di Militia Christi: die christliche Religion und der Soldatenstand in den ersten drei Jahrhunderten, Tübingen 1905)
- Heyl 1912: W. Heyl, De Querulo comoedia quaestiones selectae, Gissae 1912
- Hine 1996: L. Annaeus Seneca, Naturalium Quaestionum libros recognouit H.M. Hine, Stutgardiae et Lipsiae 1996
- Lana 1979: I. Lana, Analisi del Querolus, Torino 1979
- Lanéry 2006: C. Lanéry, La controverse des martyrs Sixte et Laurent dans le De officiis d’Ambroise de Milan (De officiis, I, 41, 205-207), «Vita Latina» 175 (2006), 58-68
- Leyser 2021: C. Leyser, Through the Eyes of a Deacon: Lesser Clergy, Major Donors, and Institutional Property in Fifth-Century Rome, «Early Medieval Europe» 29:4 (2021), 487-504 (https://doi.org/10.1111/emed.12502)
- Lomiento 2020: V. Lomiento, Voluit fluctus cordis. I moti dell’animo nelle Confessioni di Agostino, Bari 2020
- LSJ: A Greek-English Lexicon. Compiled by H.G. Liddell and R. Scott. Revised and Augmented throughout by H.S. Jones, Oxford 1968
- Luceri 2007: A. Luceri, Gli epitalami di Blossio Emilio Draconzio (Rom. 6 e 7), Roma 2007
- Marone 2009: P. Marone, Lorenzo Martire e l’antico ministero del diaconato, «Cristianesimo nella Storia» 30:3 (2009), 579-89
- Messana 2010: V. Messana, Aspetti istituzionali e riferimenti normativi in Salviano di Marsiglia, in J. Baun, A. Cameron, M. Edwards (ed.), Studia Patristica, XLIV. Papers Presented at the Fifteenth International Conference on Patristic Studies Held in Oxford 2007, Leuven; Paris 2010, 111-17
- Mirković 1997: M. Mirković, The Later Roman Colonate and Freedom, Philadelphia 1997
- Nauroy 2010: Ambroise de Milan, Jacob et la vie heureuse. Introduction, texte critique, traduction, notes et index par G. Nauroy, Paris 2010
- Pennacchio 2000: M.C. Pennacchio, Ursino, antipapa, in Enciclopedia dei Papi, Roma 2000 (https://www.treccani.it/enciclopedia/antipapa-ursino_(Enciclopedia-dei-Papi)/)
- Pricoco 1976: S. Pricoco, Una nota biografica su Salviano di Marsiglia, «Siculorum Gymnasium» 29 (1976), 351-68
- Puglisi 1990: G. Puglisi, Giustizia criminale e persecuzioni antieretiche (Priscilliano e Ursino, Ambrogio e Damaso), «Siculorum Gymnasium» 43 (1990), 91-137
- Raimondi 2009: M. Raimondi, Elezione «iudicio Dei» e «turpe convicium»: Damaso e Ursino tra storia ecclesiastica e amministrazione romana, «Aevum» 83:1 (2009), 169-208
- Rosafio 1984: P. Rosafio, Inquilinus, «Opus» 3 (1984), 121-31
- Santini 2006: G. Santini, «Inter iura poeta»: ricerche sul lessico giuridico in Draconzio, Roma 2006
- Scazzoso 1968: P. Scazzoso, Osservazioni attorno al De bono mortis di S. Ambrogio, «Divus Thomas» 71:2-3 (1968), 297-307
- Schad 2007: S. Schad, A Lexicon of Latin Grammatical Terminology, Pisa; Roma 2007
- Schetter 1989: W. Schetter, Dracontius togatus, «Hermes» 117 (1989), 342-50
- Schröder 2007: B.-J. Schröder, Bildung und Briefe im 6. Jahrhundert: Studien zum Mailänder Diakon Magnus Felix Ennodius, Berlin; New York 2007
- Scorza Barcellona 2000: F. Scorza Barcellona, Sisto II, santo, in Enciclopedia dei Papi, Roma 2000 (https://www.treccani.it/enciclopedia/santo-sisto-ii_(Enciclopedia-dei-Papi)/)
- Spevak 2022: O. Spevak, Nominalization in Latin, Oxford 2022
- Steinwenter 1937: A. Steinwenter, RE VI A/2 (1937), s.v. Togatus, 1666
- Traina 1990: A. Traina, Note testuali alla Consolatio ad Marciam di Seneca, «Rivista di Filologia e di Istruzione Classica» 118 (1990), 45-56
- Vandone 2004: G. Vandone, Appunti su una poetica tardoantica: Ennodio, carm. 1,7-8 = 26-27 V. Introduzione, traduzione e commento, Pisa 2004
- Venken, Dupont 2019: K. Venken, A. Dupont, The Conflict Between Damasus and Ursinus: Damasus’s Contested legitimacy as Bishop of Rome, «The Catholic Historical Review» 105:2 (2019), 219-50
- Vosters 1997: S.A. Vosters, Love Fever: Guevara, Gruterus, Catsius and ‘Schoonhouius’, «Humanistica Louaniensia» 46 (1997), 279-325
- Whiting 2021: C.M. Whiting, Ursinus, Luciferians, and the Bishops of Rome, «The Journal of Theological Studies» 73:2 (2022), 676-730
- Wiesner 1970: Ambrosii De bono mortis. A Revised Text with an Introduction, Translation, and Commentary by W.T. Wiesner, Washington 1970
- Wölfflin 1887: Archiv für lateinische Lexikographie und Grammatik mit Einschluss des älteren Mittellateins, IV. Herausgegeben von E. Wölfflin, Leipzig 1887
| DC Field | Value |
|---|---|
|
dc.identifier |
ECF_article_26453 |
|
dc.title |
abiectio |
|
dc.contributor.author |
Arrighini Andrea |
|
dc.publisher |
Edizioni Ca’ Foscari - Venice University Press, Fondazione Università Ca’ Foscari |
|
dc.type |
Research Article |
|
dc.language.iso |
it |
|
dc.identifier.uri |
http://edizionicafoscari.it/en/edizioni4/riviste/lalalexit/2025/1/abiectio/ |
|
dc.description.abstract |
The noun abiectio, used only in prose works, is first attested in Cic. Pis. 88, where it refers to a state of dejection. Starting with Tertullian, Christian authors generally use this word to evoke the idea of humilitas, already suggested by the occurrence of abiectio in psalm. 21,7, which was subjected to a careful exegesis. Among the loci discussed in the entry, we find Ambr. extra coll. 5,6 (an extract from the letter written on behalf of the Council of Aquileia, held in 381, asking the emperors for the abiectio of Ursinus, rival of Pope Damasus), Querol. 76,1 (where the slave Pantomalus describes as sordidior the abiectio resulting from the conclusion of prestigious assignments) and Salu. gub. 5,44 (a famous passage denouncing the severity of tax burdens on the citizens of the Empire). |
|
dc.relation.ispartof |
LaLaLexiT |
|
dc.relation.ispartof |
Vol. 1 | July 2025 |
|
dc.issued |
2025-07-30 |
|
dc.identifier.issn |
|
|
dc.identifier.eissn |
2375-1355 |
|
dc.rights |
Creative Commons Attribution 4.0 International Public License |
|
dc.rights.uri |
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |
|
dc.identifier.doi |
10.30687/LLLXT/2375-1355/2025/01/011 |
|
dc.peer-review |
yes |
|
dc.subject |
Biblical exegesis |
|
dc.subject |
Colonate |
|
dc.subject |
Damasus |
|
dc.subject |
Grammar |
|
dc.subject |
Humilitas |
|
dc.subject |
Tax burdens |
|
dc.subject |
Ursinus |
|
dc.subject |
['lalalexit'] |
| Download data |